Archiwum - Słowo na dziś

19.07.2018
AXER ERWIN

(ur. 1917, zm. 2012), reżyser teatralny, wieloletni dyrektor (a uprzednio wicedyrektor) i kierownik artystyczny Teatru Współczesnego w Warszawie (1949-81); autor ponad 50 inscenizacji, m.in. „Kordiana” Juliusza Słowackiego (1956), „Much” Jean-Paul Sartre'a (1957), „Kariery Artura Ui” Bertolta Brechta (1962), „Tanga” Sławomira Mrożka (1965), „Matki” Witkacego (1970), „Miłości na Krymie” Sławomira Mrożka (1994). Poza macierzystym teatrem reżyserował także w ZSRR, RFN i Austrii. Okazując demonstracyjnie swój szacunek dla tekstu dramatu, zwłaszcza klasycznego, A. nie stronił od nowatorskiej dramaturgii (Ionesco, Bond). „Temperament artystyczny - pisała Marta Fik -gust literacki i sposób reagowania na świat, zbliżają Axera raczej ku dramaturgii nowszej i to tej, która ukazuje bohaterów, przeżywających zarówno konflikty ogólne, jak i prywatne, z pewnym dystansem...” Stąd w spektaklach A. dominuje kameralność. Reżyser stwarza przy tym pole dla aktorskiej wynalazczości, zawsze jednak podporządkowanej dyscyplinie nadrzędnej całości. Artysta stworzył jeden z najlepszych po wojnie polskich zespołów teatralnych, odkrywając zarazem dla teatru nowy repertuar i wybitne indywidualności aktorskie.


Źródło: www.aict.art.pl


18.07.2018
Parodos

W tragedii antycznej: pierwsza pieśń chóru śpiewana w trakcie jego wkraczania na orchestrę, zazwyczaj po prologu.

ak
Źródło: Słownik teatru


17.07.2018
Paradyz

Galeria, jaskółka, W teatrach budowanych od XVIII do początku XX w. najwyższy i najbardziej wysunięty balkon widowni, na który dostępne są najtańsze bilety wstępu, zazwyczaj nienumerowane, czasami stojące . Widownię zasiadającą w jaskółce stanowią najczęściej studenci, lub publiczność niewykształcona, ceniąca w teatrze niezbyt wybredny humor. Jednocześnie była to publiczność łatwo ulegająca teatralnej iluzji i o bardzo spontanicznych reakcjach. Charakteryzowała się głośnym zachowaniem.


ak
Źródło: Słownik teatru


16.07.2018
Paludament

Zasłona nadscenia złożona z udrapowanego materiału, badź z poprzecznych pasków pomalowanego płótna, przedstawiających np. niebo. Paludament stosowano w teatrze ze sceną pudełkową przed wprowadzeniem malowanego na płótnie sufitu i w scenach plenerowych. Między poszczególnymi częściami paludamentu umieszczano urządzenia służące do podnoszenia i opuszczania dekoracji, a także flugi.


ak
Źródło: Słownik teatru


15.07.2018
Epilog (z gr. ‘zakończenie wypowiedzi’)

Końcowa część utworu dramatycznego następująca po właściwym zakończeniu jego fabuły i zawierająca podsumowujący całość komentarz, czasem informacje o dalszych losach postaci. Tradycyjny epilog teatralny miał formę monologu wypowiadanego wprost do publiczności przez jedną z postaci i konwencjonalnie kończył się prośbą o przychylność (np. epilog Puka w „Śnie nocy letniej" lub Prospera w „Burzy" W. Shakespeare'a). W dramacie nowożytnym często pojawiają się epilogi o charakterze metateatralnym (epilog „Balladyny" J. Słowackiego).


ak
Źródło: Słownik teatru


14.07.2018
Pulpitum

W teatrze rzymskim i włoskim teatrze renesansowym: wzniesiony podest biegnący wzdłuż frons scaenae i stanowiący główną przestrzeń gry aktorskiej. Powstało z proskenionu w wyniku rozbudowy skene i jej przesunięcia na połowę orchestry. Przejęte za traktatem Witruwiusza przez architektów włoskich, po poszerzeniu ramy scenicznej przekształciło się w proscenium.


ak
Źródło: Słownik teatru


13.07.2018
Buchdrama

(niem. = drama książkowa, także Lesedrama), dramat książkowy, pisany z intencją dotarcia do czytelników, a nie widzów, lub niemożliwy do wystawienia w okresie, kiedy powstał, ze względu na odmienność konwencji teatralnej, obfitość tekstu pobocznego i inne względy, np. „Nie-Boska Komedia” Zygmunta Krasińskiego (1835). Dzisiaj pojęcie wyłącznie historyczne - we współczesnej teorii bada literackich przyjęto, że każdy dramat jest potencjalnym zapisem utworu scenicznego (a przynajmniej jego podstawą lub partyturą), niezależnie od deklarowanych przez autora intencji, a tym bardziej niezależnie od ocen współczesnej autorowi krytyki. Szczególna odmianą b. są dramaty quasi-niesceniczne: ich książkowy charakter jest świadomą prowokacją autora albo elementem dyskusji z panującą estetyką, np. dramaty Chłopca z Deszczu, postaci z „Dwóch teatrów” Jerzego Szaniawskiego (1946), m.in. „Krucjata dziecięca”, która może być wystawiona tylko w Teatrze Snów.


Źródło: www.aict.art.pl


12.07.2018
Butoh

Rodzaj przedstawień i praktyki artystycznej łączących japońskie tradycje związane z duchowością buddyzmu zen i zachodnioeuropejski taniec ekspresjonistyczny. Uznawane za jedną ze współczesnych odmian tańca, przekracza granice gatunków, będąc jednocześnie niezwykle ekspresyjną formą teatru ruchu, przykładem autobiograficznej odmiany performance art, dążącej do głębokiej eksploracji własnej jaźni oraz prowokacyjnie radykalnego odsłonięcia ciała, wystawianego często na doświadczenia ekstremalne. Używając kategorii J. Grotowskiego, można powiedzieć, że butoh to teatr ubogi, którego celem jest akt całkowity osiągany w wyniku zastosowania specyficznej techniki cielesno-duchowej. Przedstawienia butoh mają najczęściej kształt solowego występu tancerza/performera, którego działaniom towarzyszy wykonywana na żywo muzyka. Taniec butoh ma charakter bardzo ekspresyjny i jawnie antyestetyczny, przy czym jego stałym elementem jest obnażenie brzydoty, nieforemności i nieharmonijności cierpiącego ciała. Środki inscenizacyjne, dekoracje i rekwizyty są ogranicznone do niezbędnego minimum. Butoh zostało stworzone przez japońskich tancerzy: T. Hijikatę (Zakazane kolory, 1959) i K. Ohno, z których każdy reprezentował odmienny styl (ekspresyjny i prowokacyjny u Hijikaty, bardziej medytacyjny i Ohno). Różnorodność stylistyczna, obecna już w chwili narodzin butoh, pogłębiła się jeszcze w ciągu minionych kilkudziesięciu lat i w tej chwili do butoh zalicza się przedstawienia o bardzo różnej poetyce, zaś sam termin wydaje się przede wszystkim określeniem pewnej tradycji i postawy twórczej.


ak
Źródło: Słownik teatru


11.07.2018
Adres do publiczności

(fr. adresse au public, ang. address to the audience, niem. Anrede aus Publikum, hiszp. apelación al publico, ros. aбpaщeнue к nyблuкe)


Istniejące w dramacie albo niekiedy improwizowane przez aktora podczas przedstawienia fragmenty tekstu, które kieruje on – porzucając przez pewien czas odgrywanie roli postaci – bezpośrednio do widzów, zrywając w ten sposób iluzję teatralną i burząc konwencję czwartej ściany, mającej oddzielać całkowicie scenę od widowni. (Niekiedy używany jest w tym wypadku termin łaciński ad spectatores.


ak
Źródło: Słownik terminów teatralnych


10.07.2018
Mimesis

Jedna z podstawowych kategorii estetycznych, odnosząca się do relacji między dziełem sztuki a rzeczywistością empiryczną; w ujęciu Arystotelesa mimesis to odtwarzanie w dziele sztuki istoty rzeczywistości i rządzących nią praw i wewnętrzna spójność świata przedstawionego, którego wszystkie elementy są podporządkowane zamysłowi i celowi artystycznemu.

Źródło: Słownik terminów teatralnych


09.07.2018
Entremés

(hiszp.)


Krótka sztuka komiczna wystawiana w Hiszpanii podczas różnych uroczystości lub jako interludium między aktami tragedii czy komedii; bohaterami jej były głównie postacie z ludu. Mistrzowie gatunku: Lope de Rueda, Benavente, Cervantes, Calderón.


ak
Źródło: Słownik terminów teatralnych


08.07.2018
Scena terencjuszowska, scena celkowa

Rodzaj ukształtowania przestrzeni scenicznej znany z drzeworytów w XV-wiecznych edycjach dramatów Terencjusza (np. wydanie Treschela z 1493). Jej cechą charakterystyczną jest zamknięcie pomostu scenicznego rodzajem prostej frons scaenae zbudowanej z łuków oddzielających zasłonięte kurtynami wejścia do kilku (3-5) mniejszych scen wewnętrzynch, pokoi (celek). Scena terencjuszowska stanowiła połączenie ówczesnej wiedzy o kształcie teatru rzymskiego z praktyką teatru średniowiecznego (mansjony). Była wykorzystywana w kameralnym teatrze humanistów. Niektóre jej rozwiązania (scena wewnętrzna zasłonięta kurtyną) zostały po zmodyfikowaniu zastosowane w teatrze ze sceną pudełkową.


ak
Źródło: Słownik teatru


07.07.2018
Ćwiklińsa Mieczysława

(1880-1972), aktorka czynna zawodowo do końca życia, uważana za mistrzynię komedii. Debiutowała w 1900; w okresie międzywojennym zagrała wiele ról w komediach filmowych. Po wojnie - początkowo w Krakowie, a od 1949 w Warszawie, gdzie związała się z Teatrem Polskim. Zagrała tu m.in. rolę Szambelanowej w „Panu Jowialskim” Aleksandra Fredry (1948), Podstolinę w „Zemście” (1946), Pani Pernelle w „Świętoszku” (1962). W ostatnich latach objeżdżała Polskę (a także ośrodki polonijne w USA i Kanadzie) ze spektaklem „Drzewa umierają stojąc” (premiera 1958 w Teatrze Rozmaitości), w którym występowała w roli Babki.


Źródło: www.aict.art.pl


06.07.2018
Zielony Balonik

Legendarny kabaret artystyczno- literacki działający w Cukierni Lwowskiej Jana Michalika przy Floriańskiej 45 w Krakowie. Inauguracyjny wieczór odbył się 7 X 1905 roku. Początkowo stanowił rodzaj artystycznej zabawy środowiska cyganerii krakowskiej, ale od 1906 roku stopniowo zaczęły przeważać regularne i starannie przygotowane programy. Najważniejszymi osobowościami byli: autor większości tekstów T. Boy- Żeleński, ich znakomity wykonawca T. Trzciński, kompozytor i akompaniator W. Noskowski oraz konferansjer S. Sierosławski. Na wieczory Zielonego Balonika można było wejść wyłącznie za specjalnymi zaproszeniami. Po 1912 roku działalność kabaretu stopniowo wygasała, by zakończyć się ostatecznie w 1915 roku.


Źródło: Słownik teatru


05.07.2018
Komediobalet

(fr. comèdie-ballet, ang. ballet comedy, comic ballet, niem. Balletkomödie, hiszp. comedia ballet, ros. комедия-балет)
Komedia w której akcent są wplecione sceny baletowe mające charakter intermediów między scenami lub aktami (np. intermedia baletowe J.-B. Lully'ego w sztukach Molière'a). Uważa się je wszystkie za partie dodane, nawet drugorzędne w stosunku do tekstu komedii, choć niekiedy dramaturg usiłuje – jak Molière w Natrętach – powiązać wstawki baletowe z intrygą komedii. Komediobalet oparty jest zazwyczaj na „fastrygujących" akcję wejściach baletu, którego nastepujące kolejno sceny zbliżają konstrukcję sztuki do komedii szufladkowej.


ak
Źródło: Słownik terminów teatralnych


04.07.2018
Sztuka dobrze zrobiona; sztuka dobrze skrojona

(fr. pièce bien faite)


Nazwa nadana w XIX w. pewnemu typowi sztuk odznaczających się błyskotliwie przeprowadzoną intrygą i doskonale logiczną konstrukcją akcji. Za ojca takiej „sztuki dobrze zrobionej" uznaje się E. Scribe'a (1791-1861); wg tej recepty pisali sztuki tacy autorzy, jak V. Sardou, E. Labiche, G. Feydeau, a nawet H. Ibsen. Ta XIX-wieczna „szkoła dobrej kompozycji" ma swój rodowód w postarystotelesowskiej dramaturgii o formie zamkniętej, której zasady kompozycji są na tyle ustalone, że łatwo poddają się opisowi i klasyfikacji.


ak
Źródło: Słownik terminów teatralnych


03.07.2018
Waleria Dobosz-Markowska

(1887-1982), śpiewaczka. Według księgi meldunkowej miała zamieszkać w Skolimowie dopiero w 1953 roku, wiemy jednak z cytowanych tu wielokrotnie wspomnień siostry Marii Nitsche, że w początkach istnienia Domu pani Waleria, już jako pensjonariuszka, wraz
zakonnicami uczyła pieśni religijnych pozostałych mieszkańców. Może zatem wpis w księdze dotyczy nie przybycia do Domu, ale jakiegoś kolejnego w nim meldunku? Z całą pewnością Waleria Dobosz-Markowska była jedną z najdłużej mieszkających w Skolimowie artystek.


Źródło: G. Michalik, "Hamlet w stanie spoczynku. Rzecz o Skolimowie


 


02.07.2018
Dedykacja

(fr. dédicace, ang. dedication, niem. Widmung, hiszp. analitico, ros. посвящение) Drukowany często razem z utworem dramatycznym tekst, w którym autor poświęca swoje dzieło jakiejś osobie lub instytucji. W w. XVII i XVIII we Francji dedykowanie utworów zapewniało autorowi wsparcie finansowe ze strony wpływowego najczęściej adresata dedykacji, a także jego protekcję, pozwalającą na uniknięcie kłopotów z cenzurą polityczną, obyczajową czy kościelną. Znane są pełne uniżoności dedykacje P. Corneille’a (np. dedykacja do Cynny), ale był to sposób wypowiadania się rozpowszechniony i traktowany jako normalny dla tego rodzaju wypowiedzi. Dzisiaj zdarz się, że autorzy dedykują w druku swoje sztuki reżyserom je wystawiającym.


Patrice Pavis, „Słownik terminów teatralnych”, Wydawnictwo Ossolińskich


01.07.2018
Wyczekać

Przedłużać moment trwania tekstu, gestu, sytuacji, sceny.

Źródło: Socjolekt aktorów


30.06.2018
Aleksandryjski Teatr w Petersburgu

Najstarszy stały, zawodowy i publiczny teatr dramatyczny w Rosji, założony w 1756 roku. Pierwszym dyrektorem został A. Sumarokow. W 1832 Teatr przeprowadził się do nowego budynku zaprojektowanego przez architekta K. I. Rossiego, w którym mieści się do dziś. Z okazji zmiany siedziby Teatr przyjął nazwę „Aleksandryjski” dla uczczenia Aleksandry Fiodorowny Romanowej, żony Mikołaja I, ostatniej carycy Rosji. W XIX wieku na jego scenie miały miejsce ważne premiery: „Mądremu biada” A. Gribojedowa (1831), „Rewizor” N. Gogola (prapremiera 19 kwietnia 1836), „Burza” A. Ostrowskiego (1859). W zespole teatralnym znajdowały się wielkie nazwiska rosyjskiego teatru: W. Karatygin, A. Martynow, W. Samojłow, W. Asienkowa, M. Sawina, W.F. Komissarżewska, W. Dawydow. Na przełomie XIX i XX wieku Teatr Aleksandryjski zasłynął z tendencji reformatorskich wnoszonych przez W. F. Komisarżewską i legendarnego W. E. Meyerholda, który stworzył spektakle na trwale zapisane w historii teatru: „Don Juan” Moliera, „Maskarada” M. Lermontowa (1917). Po rewolucji, w 1920 roku Aleksandryjski Teatr przemianowano na Piotrogrodzki Państwowy Teatr Dramatu, a dwanaście lat później (1932) na Leningradzki Państwowy Akademicki Teatr Dramatu im. A.S. Puszkina. Przez cały XX wiek zachował status jednej z najważniejszych scen dramatycznych Rosji. Realizował program o estetyce tradycjonalistycznej i eklektycznym repertuarze, w znacznej mierze oddając charakter kulturowych przemian wyznaczanych przez politykę ówczesnych władz, czego przykładem jest wystawienie w 1931 r. politycznego spektaklu A.N. Afinogenowa „Strach”. W latach 1926-1933, kiedy dyrekcję objął najpierw N. Pietrow, a następnie L. Wiwien (1939-1966) - Teatr osiągnął artystyczne wyżyny zatrudniając największych reżyserów, jednocześnie przywracając do repertuaru klasykę. „Maskarada” (wznowienie) w reż. W. Meyerholda, „Hamlet” W. Shakespeare’a w reżyserii G.M. Kozincewa (1954), „Tragedia optymistyczna” W.W. Wiszniewskiego w reżyserii G.A. Towstonogowa (1955), „Ucieczka” M.A. Bułhakowa w reżyserii L.S. Wiwiena (1958). Na początku lat 90. przywrócono Teatrowi pierwotna nazwę Aleksandryjski Teatr w Petersburgu. Repertuar ostatnich lat to głównie dramaturgia narodowa A.P. Czechowa, N.W. Gogola, A.N. Arbuzowa, I.M. Dworieckiego, E.S. Radzinskiego. W latach pięćdziesiątych dwukrotnie gościł w Polsce. (1951, 1959). Oprac. RK


Książka tygodnia

Gilliamesque
Wydawnictwo Planeta
Terry Gilliam

Trailer tygodnia