Archiwum - Słowo na dziś

25.09.2018
Bluetka

W XIX wieku krotka, kameralna komedia lub farsa charakteryzująca się lekkością i subtelnością dialogu i dowcipu. Termin używany także w odniesieniu do każdego utworu komediowego niewielkich rozmiarów, np. "Miłość - czysta u kąpieli morskich" C.K. Norwida.


ak
Źródło: Słownik teatru


24.09.2018
Teatr ludowy

(fr. théâtre populaire, ang. popular theatre, niem. Volkstheater, hiszp. teatro popular, ros. meamp нapoдньlй)


Często używane pojęcie teatru ludowego jest raczej kategorią socjologiczną niż estetyczną. Socjologia określa jako ludową sztukę tworzoną przez twórców-amatorów wywodzących się z ludu. W odniesieniu do teatru pojawia się dwuznaczność: czy chodzi o teatr tworzony w środowiskach ludowych, czy o teatr przeznaczony dla takich środowisk? Zresztą- jak zapytywał B. Brecht- czy dzisiaj lud zachował jeszcze swoją ludowość?


ak
Źródło: Słownik terminów teatralnych


23.09.2018
Interludium

Krotki utwór dramatyczny lub muzyczny wykonywany w trakcie dworskiego przyjęcia lub uroczystości. Popularne w renesansowych Włoszech, skąd termin ten został prawdopodobnie przeniesiony do Anglii, gdzie oznaczał krótki dramatyczny skecz, zbliżony do intermedium, ale wykonywany oddzielnie w trakcie dworskich uroczystości.

ak
Źródło: Słownik teatru


22.09.2018
Drzewo Ludzi

Plakat projektu ostatni ze zrealizowanych przez zespół Teatru Laboratorium projektów należących do kultury czynnej. Określany mianem „dzieła-rzeki" składał się z serii improwizowanych działań uczestników pracujących pod kierunkiem członków zespołu (Elizabeth Albahaca, Ryszard Cieślak, Zbigniew Cynkutis, Ludwik Flaszen, Antoni Jahołkowski, Zbigniew Kozłowski, Rena Mirecka, Zygmunt Molik, Teresa Nawrot, Irena Rycyk i Stanisław Scierski). Stanowił rodzaj formy pośredniej między warsztatem a przedstawieniem. Pierwsze realizacje miały miejsce we Wrocławiu od 4 do 12 stycznia 1979, po czym Drzewo Ludzi realizowane było w trakcie występów zespołu we Włoszech, Wielkiej Brytanii i Francji, a także w Polsce. Grotowski nie uczestniczył w tych pracach. Ostatnie wydarzenie z tego cyklu miało miejsce w Palermo wiosną 1981. W jego tworzeniu wykorzystywano częściowo doświadczenia Czuwań, a także projektów poszczególnych członków zespołu (m.in. Acting Therapy Zygmunta Molika i Zdarzenia Zbigniewa Cynkutisa). Z pracy nad Drzewem Ludzi zrodziła się ostatnia wspólna praca zespołu – Thanatos polski. Inkantacje.


Instytut Grotowskiego


21.09.2018
Flug

Ogólna nazwa urządzeń teatralnych umożliwiających unoszenie i lot aktorów, stosowanych zwłaszcza w teatrze barokowym i romantycznym. Składały się z systemu bloków, suwnic i różnej grubości lin, które pozwalały nie tylko na wznoszenie i opuszczanie aktorów, ale także ich przemieszczanie się w poprzek sceny.


ak
Źródło: Słownik teatru


20.09.2018
Iluzja

(z łac. Illusio- drwina; fr. illusion, ang. Illusion, niem. Illusion, hiszp. ilusión, ros. uллюзuя)


Z iluzją teatralną mamy do czynienia wtedy, gdy odbiorca traktuje jako świat realny to, co jest jedynie fikcją, a więc rezultatem artystycznej kreacji świata przedstawionego. Iluzja jest związana z wytwarzanym przez scenę efektem realności oraz procesem rozpoznawania przez widza oglądanego świata jako własnego, w którym rzeczy dzieją się zgodnie z jego doświadczeniami i przekonaniami.


ak
Źródło: Słownik terminów teatralnych


19.09.2018
Teatr plastyczny

(fr. théâtre d'images, ang. theatre of images, niem. Bildertheater, hiszp. teatro de imágenes, ros. meapm uзoбpaзumeльньlй)


Rodzaj teatru (i inscenizacji) opartego w głównej mierze na sztukach plastycznych. Widowisko składa się tu z obrazów o wyszukanej formie, których zestawienie w większym stopniu niż tekst tworzy działanie sceniczne. Wg S. Freuda „obrazy nie są narzędziem najbardziej doskonałym do oddania świadomej myśli; można powiedzieć, że myślenie obrazami jest bliższe procesom nieświadomym niż myślenie pojęciowe i że wyprzedza je ono zarówno w filogenetycznym, jak i ontogenetycznym rozwoju człowieka" (Freud 1972: 189). Możliwość odwołania się do podświadomości dzięki obrazom scenicznym stanowi prawdopodobnie jeden z powodów, dla którego tworzą swoje inscenizacje twórcy teatru plastycznego: R. Wilson, S. Braunschweig, T. Kantor, J. Szajna, L. Mądzik i in.


ak
Źródło: Słownik terminów teatralnych


18.09.2018
Ajschylos

Eschyl (525 p.n.e-456 p.n.e.), najstarszy z trzech wielkich tragediopisarzy greckich obok (patrz:) Sofoklesa i (patrz:) Eurypidesa), uważany za twórcę tragedii. Pochodził z rodu ziemian eleuzyjskich. Uczestniczył w wojnach perskich (brał udział w bitwie pod Maratonem, 490 p.n.e.). Pierwsze zwycięstwo w agonie tragicznym odniósł A. w 482 p.n.e., potem triumfował kilkunastokrotnie. Przez pół wieku wystawił 70 tragedii i 20 dramatów satyrowych, z których w całości zachowało się zaledwie 7: Błagalnice (prawdopodobnie jedna z jego najwcześniejszych tragedii), Persowie (472 p.n.e.), Siedmiu przeciw Tebom (467 p.n.e.), Prometeusz w okowach, i trylogia Oresteja (Agamemnon, Ofiarnice, Eumenidy, 458 p.n.e.). A. wprowadził na scenę drugiego aktora, dzięki czemu rozwinął się dialog i akcja sceniczna (pod koniec życia - w Orestei – A., wykorzystując doświadczenia Sofoklesa, zwiększył liczbę aktorów do trzech), przypisuje mu się także wprowadzenie do widowiska dekoracji. W swoich tragediach podejmuje podstawowe problemy moralne, które ukazuje poprzez aktualizację mitu lub wątku historycznego (np. Persowie). Bohaterowie A. to potężni herosi, zmagający się z (patrz:) fatum, często ponoszący przy tym klęskę, ale nigdy nie tracący swej wielkiej indywidualności. Posągowość postaci, ich niewzruszona wola, patos przeżywanych dramatów wiąże poeta z lirycznymi wyznaniami bohaterów, ukazującymi ich uwikłanie w sprzeczne powinności i uczucia. Tragiczne dziedzictwo zbrodni ukazane w losach rodu Pelopidów (Oresteja), wielki dramat zemsty (z kreacją mścicielki - Klitajmestry), kary i przebaczenia to zarazem świadectwo posłania twórczości A., opowiadającego się po stronie odwiecznych norm etycznych, przeciw tyranii i despotyzmowi.


Źródło: http://www.aict.art.pl/


15.09.2018
Czas w teatrze

Podobnie jak przestrzeń, czas w teatrze ma charakter złożony. Najczęściej wyróżnia się jego dwa typy: czas sceniczny – wspólny aktorom i widzom czas realny, w którym przedstawienie jest wykonywane i oglądane, oraz czas dramatyczny (lub pozasceniczny) – czas wydarzeń ukazywanych w przedstawieniu. Specyficzny czas teatralny wyróżniany przez niektórych teoretyków (A. Ubersfeld, P. Pavis) można opisać jako relację dwóch wyżej wyróżnionych typów. Najczęściej mamy do czynienia z sytuacją, w której wypadki wypełniające przedstawienie obejmują większy odcinek czasu niż ich sceniczna prezentacja (w ciągu kilku godzin ukazane są wydarzenia kilku dni, miesięcy, a nawet lat). Dramaturgi klasyczna postulowała zbliżenie czasu dramatycznego i czasu scenicznego, czego wyrazem była zasada jedności czasu, rzadko jednak doprowadzana do idealnej zgodności obu wymiarów czasowych. Rzadziej występuje sytuacja rozciągania czasu dramatycznego, tak że wydarzenia i akcje ukazane na scenie wydają się działać dłużej niż w rzeczywiście powinny (spektakle R. Wilsona, K. Lupy). Opisana podwójność czasowa jest przy tym właściwa teatrowi wykorzystującemu element fikcji scenicznej, zwłaszcza teatrowi dramatycznemu. W przedstawieniach bliskich rytuałowi lub rozbijających fikcję występuje dążenie do jej likwidacji poprzez zaznaczenie wspólnoty czasowo-przestrzennej widzów i aktorów lub odwołanie do mitycznego „czasu poza czasem".


ak
Źródło: Słownik teatru


14.09.2018
Teatr mieszczański

Ogólna nazwa zespołu zjawisk, norm, przekonań, instytucji i praktyk składających się na dominujący nurt życia teatralnego w Europie XIX wieku i początkach XX wieku. Teatr mieszczański stanowi jeden z nielicznych w dziejach sceny europejskiej przykładów teatru ściśle związanego z własnym zapleczem kulturowym i doskonale odpowiadającego oczekiwaniom i potrzebom swej publiczności. Jego początki sięgają połowy XVIII wieku i wiążą się ze sprzeciwem wobec norm klasycystycznych i powstaniem gatunków "nieczystych" (komedia serio, drama, melodramat), oraz rozwojem teatru bulwarowego. Dominująca w teatrze estetyka miała charakter akademicki, łącząc realizm z klasycznymi kanonami piękna. Jego cechą charakterystyczną był też ścisły zakaz naruszania zasad iluzji teatralnej. W okresie Wielkiej Reformy Teatralnej pojęcie "Teatr mieszczański" stało się synonimem teatru anachronicznego, konserwatywnego i pozbawionego istotnych wartości i w takim znaczeniu funkcjonuje do dziś, choć jednocześnie jego podstawowe wyznaczniki zachowują przynajmniej częściową aktualność w sposobie działania i estetyce repertuarowych teatrów instytucjonalnych.


Źródło: Słownik teatru


13.09.2018
Czarny charakter

bohater negatywny; postać charakterystyczna dla utworów należących do kultury masowej, filmów gangsterskich, westernów, powieści kryminalnych, a także popularnej dramaturgii operującej kontrastowo i emblematycznie traktowanymi bohaterami, np. Milady z „Trzech muszkieterów" Aleksandra Dumasa.


Źródło: http://www.aict.art.pl/


12.09.2018
Estrady Publicystyczne

ogólna nazwa przygotowanych i prezentowanych przez Teatr 13 Rzędów w Opolu „montaży słownych", prezentowanych w siedzibie Teatru, a także w objeździe, głównie po miejscowościach Śląska Opolskiego. Były to surowe i proste w formie przedstawienia złożone ze zmontowanych tekstów dokumentalnych i literackich, wzbogaconych materiałami zdjęciowymi i nagraniami radiowymi. Opierały się na faktach historycznych (stąd używana w odniesieniu do nich nazwa „faktomontaże") i odwoływały do emocji, pamięci i doświadczeń wciąż żywych wśród widzów (II wojna światowa, walka o polskość Śląska), dzięki czemu wywierały na ogół znaczne wrażenie. Najważniejsze spośród Estrad Publicystycznych są trzy pierwsze, powstałe w roku 1961: Turyści i Gliniane gołębie (premiera łączna 31 marca lub 1 kwietnia 1961) oraz Pamiętnik Śląski (premiera 9 lipca 1961 w Markowicach). Programy późniejsze, funkcjonujące częściowo pod nazwą Estrada Dokumentalna, pełniły już raczej funkcję strategicznej przykrywki i stanowiły rodzaj trybutu płaconego na rzecz coraz mniej przychylnych władz partyjnych. Wyrazistym przykładem tego nurtu było Oratorium robotnicze (premiera 27 lutego 1962) przygotowane przez Waldemara Krygiera. Ostatnie dwie programy zaliczane do Estrad Poetyckich przygotowane zostały przez odpowiedzialnych za scenariusz i reżyserię aktorów. Ryszard Cieślak zrealizował Maski (teksty ze zbioru Czerwone oczy maski, w przekładzie Zbigniewa Stolarka, premiera 3 stycznia 1963; scenografia: Jerzy Gurawski; obsada: Rena Mirecka, Andrzej Bielski, Antoni Jahołkowski, Maciej Prus), zaś Andrzej Bielski Pieśni – montaż wierszy Władysława Broniewskiego, Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego, Juliana Tuwima, Leopolda Staffa, Tadeusza Różewicza, Wisławy Szymborskiej, Edwarda Hołdy, Witolda Wirpszy, Wiktora Woroszylskiego, które deklamowali: Rena Mirecka, Antoni Jahołkowski, Mieczysław Janowski i Gaston Kulig. Ta ostania Estrada, prezentowana jako Estrada Poetycka w Opolu i okolicznych miejscowościach, stanowiła zarazem ostatnią premierę Teatru Laboratorium 13 Rzędów przed jego przeniesieniem do Wrocławia. Ponadto zaprzyjaźniony z Teatrem dziennikarz Jerzy Falkowski miał latem 1961, na zamówienie lokalnych instytucji opolskich, razem z Zygmuntem Molikiem przygotować prezentowane kilkakrotnie montaże literacko-dokumentalne poświęcone 25. rocznicy powstania Batalionów Dąbrowszczaków w Hiszpanii oraz 12. rocznicy powstania NRD (Droga do świata).


Źródło: Encyklopedia na www.grotowski.net


11.09.2018
Publiczność gratisowa

Niewdzięczna publiczność


Źródło: Socjolekt aktorów


 


10.09.2018
Teatr epicki

(fr. thèâtre épique, ang. epic theatre, niem. episches Theater, hiszp. teatro épico, ros. зnuчecкuй meamp)


B. Brecht, a przed nim jeszcze E. Piscator nadali w latach dwudziestych tę nazwę praktyce scenicznej i stylowi gry odmiennemu od arystotelesowskiej tradycji dramaturgiczno-teatralnej, opartej na konfliktowości i stopniowaniu napięcia dramatycznego w miarę rozwoju akcji.
Teatr epicki- lub co najmniej teatr zawierający elementy epickości- istniał już w misteryjnym teatrze średniowiecznym, operującym sceną symultaniczną. Także chór wczesnej tragedii greckiej opowiadał w melodeklamacji przebieg zdarzeń, zanim narodził się dialog co najmniej dwóch protagonistów, w którym opowiadanie przerodziło się w naśladujące przedstawienie działań. Podobnie przerywające właściwy tok akcji, wyjaśniające jej przebieg i komentujące zachowania postaci dramatycznych różnego rodzaju prologi, epilogi, relacje posłańców są epickimi wtrętami w formę dramatyczną, wprowadzając do dramatu formę opowiadania, postać narratora, posłańca, „zapowiadacza" (P. Claudel), „dyrektora teatru" („Faust" J.W. Goethego). G. Büchner w „Woyzecku" snuje właściwie opowieść, przedstawiając w licznych krótkich obrazach sceny z życia chorego psychicznie bohatera, którego wszystko z zewnątrz popycha do zbrodni. Podobnie w formie poetyckiej czyni H. Ibsen w „Peer Gyncie", przedstawiając zdarzenia, w których bohater uczestniczy- w różnych czasach i miejscach. Th. Wilder „wywołuje" obrazy posiłku świątecznego kilku następujących po sobie pokoleń jednej rodziny. („Długi obiad świąteczny").


ak
Źródło: Słownik terminów teatralnych


09.09.2018
Inspicjent

Osoba odpowiedzialna za zgodny ze scenopisem przebieg poszczególnych przedstawień, w szczególności za wejścia aktorek i aktorów, odpowiednie wyposażenie i wygląd sceny oraz przygotowanie rekwizytów.


ak
Źródło: Słownik teatru


08.09.2018
Przeszkoda

(fr. obstacle, ang. obstacle, niem. Hindernis, hiszp. obstáculo, ros. Препятствие)


Przeszkoda jest to wszystko w akcji dramatycznej, co przeciwstawia się działaniom bohatera, krzyżuje jego plany, sprzeciwia się jego pragnieniom. Aby zaistniał konflikt dramatyczny, a więc i rozwój akcji, konieczne jest, by działania bohatera napotykały na przeszkodę ze strony innych bohaterów, którzy dążą do realizacji własnych celów (Hegel [1832] 1967: 575)
W modelu aktancyjnym przeszkoda jest przeciwnością nie pozwalającą podmiotowi na osiągnięcie przedmiotu pożądanego.
W dramaturgii klasycznej wyróżnia się przeszkodę zewnętrzną reprezentowaną przez siłę niezależną od postaci, oraz przeszkodę wewnętrzną, którą stawia przed sobą sam bohater i która objawia się jako przeżywany przez niego konflikt psychologiczny czy moralny. Granica między tymi dwoma typami przeszkód jest jednak nieostra i zależy od rodzaju dramaturgii: postacie dramatów klasycznych mają tendencję do interioryzacji konfliktów zewnętrznych po to, by rozstrzygać je wg indywidualnych norm i własnej woli. (J. Scherer 1950).
Przeszkoda może mieć bądź rzeczywisty, bądź tylko subiektywny i wyimaginowany charakter; może być możliwa lub niemożliwa do przezwyciężenia, lub też eliminowana w sposób sztuczny i konwencjonalny (deus ex machina). Od sposobu i wyrazistości przedstawiania przeszkody zależy konstrukcja postaci i charakter rozwoju akcji. Przeszkoda jest elementem strukturalnym dramatu jako czynnik pośredniczący konfiguracją postaci a dynamiką akcji.


ak
Źródło: Słownik terminów teatralnych


07.09.2018
Pietruszka

Komiczny bohater rosyjskiego ludowego teatru lalkowego, opisywany już w XVII w. Garbaty i karykaturalnie brzydki (wielki, haczykowaty nos), ubrany w czerwoną koszulę, był najpopularniejszym bohaterem przedstawień jarmarcznych, uosobieniem ludowego sprytu i siłą napędową niewyrafinowanych żartów.

ak
Źródło: Słownik teatru


06.09.2018
Dramat pseudoklasyczny

odmiana dramatu nawiązująca do francuskiej tragedii i komedii klasycznej; za najbardziej reprezentatywny utwór tego typu uważa się „Barbarę Radziwiłłównę" Alojzego Felińskiego (1817).


Źródło: http://www.aict.art.pl/


Klaka (fr. claque)

Klaka- w dawnym teatrze: organizowane i zazwyczaj opłacane oklaski i owacje na cześć aktorki lub aktora. W teatrze polskim występowała w XIX wielu i w połowie XX wieku, ale jej rozmiary są trudne do oszacowania.
rganizowana była z inicjatywy samych aktorek i aktorów lub z inicjatywy ich gorliwych przyjaciół i wielbicieli, którzy w różnych miejscach sali rozmieszczali osoby w umówionym momencie lub na dany znak bijące brawo, wznoszące okrzyki. Z czasem stała się niemal autonomiczną instytucją; na przełomie wieków w Warszawie istniała nawet grupa klakierów żądających od aktora haraczu za oklaski, grożąc w razie odmowy gwizdami.


Źródło: Słownik teatru


05.09.2018
Reżyseria

Ogół czynności mających na celu koordynację wszystkich elementów składających się na przedstawienie teatralne. W zależnośći od typu teatru może mieć charakter działalności organizacyjnej, bliskiej zadaniom inspicjenta, funkcji kierowniczej obejmującej wybór sztuki, obsadę, wyznaczanie zakresu obowiązków i kontrolę ich wykonania (antreprener), lub wiązać się z odpowiedzialnością za całokształt artystyczny, w tym za wybór, interpretację i opracowanie scenariusza, dobór i kontrolę współpracowników (aktorzy, scenograf, kompozytor itd.) oraz przebieg procesu pracy. W tym ostatnim wariancie, powszechnym we współczesnym teatrze, reżyser staje się autorem całego przedstawienia. Reżyseria jako działanie mające na celu koordynację całości przedstawienia istniała od zawsze. Jako odrębna sztuka, związana z jednoosobową odpowiedzialnością i autorstwem przedstawienia narodziła się w Europie w 2 połowie XIX w.


ak
Źródło: Słownik teatru


Książka tygodnia

Aktorki. Odkrycia
Społeczny Instytut Wydawniczy Znak
Łukasz Maciejewski

Trailer tygodnia