Archiwum - Słowo na dziś

27.07.2017
Periaktoi (gr.)

Graniastosłupy o podstawie trójkąta umieszczone jeden za drugim po bokach sceny i osadzane na drewnianej osi, co umożliwiało ich obrót. Na każdym z boków periaktoi malowano odpowiednie dekoracje o charakterze schematycznego znaku miejsca akcji; w wyznaczonym momencie obracano jednocześnie wszystkie periaktoi, zmieniając wygląd sceny. Używano ich w teatrze rzymskim, a być może i hellenistycznym. Stosowane na scenie renesansowej i barokowej, zostały w XVII wieku wyparte przez kulisy.

mt
Źródło: Słownik teatru


26.07.2017
Plakat teatralny

Rodzaj grafiki użytkowej, druk mający cechy ogłoszenia informacyjnego (zazwyczaj podaje tytuł spektaklu i jego miejsce), ale stanowiący autonomiczne dzieło plastyczne prezentujące w obrazowym skrócie charakter, podstawowe znaczenia i wartości przedstawienia, którego dotyczy. Pierwsze plakaty teatralne tworzono na początku XIX wieku w Japonii jako reklamy przedstawień kabuki i joruri. W Europie powstał z przekształcenia afisza i po raz pierwszy pojawił się we Francji w 2 połowie XIX wieku (H. Toulouse-Lautrec). W Polsce pierwsze plakaty teatralne tworzył Stanisław Wyspiański (plakat do „Wnętrza" M. Maeterlincka, 1899). Polski plakat teatralny osiągnął wyjątkowo wysoki poziom po II wojnie światowej jako część tzw. polskiej szkoły plakatu (H. Tomaszewski, J. Młodożeniec, S. Lenica, W. Świeży, F. Starowieyski, A. Pągowski).

ak
Źródło: Słownik teatru


25.07.2017
Bluetka

W XIX wieku krotka, kameralna komedia lub farsa charakteryzująca się lekkością i subtelnością dialogu i dowcipu. Termin używany także w odniesieniu do każdego utworu komediowego niewielkich rozmiarów, np. "Miłość - czysta u kąpieli morskich" C.K. Norwida.


ak
Źródło: Słownik teatru


24.07.2017
Nagość

(fr. nudité, ang. nudity, niem. Nacksheit, hiszp. desnudez, ros. голота) Nagie ciało na scenie nie tylko przyciąga wzrok widza, ale kieruje także jego uwagę na realność przedstawienia, przerywając z nagła odbiór fikcji teatralnej. Nagość jest więc w teatrze nie tylko skandalem obyczajowym, ale i semiologicznym: przypomina nam, że scena jest w równej mierze reprezentacją rzeczywistości, co tej rzeczywistości ukazaniem, że sama jest czymś rzeczywistym. Trudno jest określić funkcje nagości w teatrze; można najwyżej zwrócić uwagę na różne sposoby jej wykorzystywania, głównie ze względu na cele, które chce się osiągnąć. Przede wszystkim odróżnić trzeba teatr czy raczej widowisko erotyczne, w których nagość (głównie kobieca) wykorzystywana jest dla „uciechy oczu”, od teatru fikcji, w którym obnażanie się aktora podporządkowane jest sytuacji dramatycznej (nawet wtedy, gdy nagość – jak zauważono – odciąga uwagę widza od tej fikcji). Trudno również osądzać nagość w teatrze, zarówno z etycznego, jak i estetycznego punktu widzenia. W przeciwieństwie bowiem do malarstwa, rzeźby czy nawet kina w teatrze staje przed widzem realny człowiek, którego nagość nabiera w sposób nieunikniony charakteru erotycznego, a przy tym jest krępująca i dla aktora, który odczuwa wstyd lub lęk, przed posądzeniem o ekshibicjonizm, i dla widza, którego przyjemność z „podglądania” miesza się z obawą przychwycenia na voyeryzmie. Nagość w teatrze nie zawsze musi budzić tego rodzaju odczucia czy też kojarzyć się z pornografią lub erotyzmem. Nagie, trupioblade postacie tancerzy japońskiego teatru Butoh kojarzą się z rozkładem i śmiercią, raczej z Thanatosem niż z Erosem, a nagość aktorów zespołu Fura dels Baus współtworzy na pół rytualną , na pół estetyczną atmosferę przedstawienia. Nagość w teatrze przestała już budzić w Europie zastrzeżenia natury etycznej; jest jednak świadectwem pewnego egzystencjalnego kryzysu, który wypływa z lęku przed życiem lub przed śmiercią. Źródło: Patrice Pavis, „Słownik terminów teatralnych”, Wydawnictwo Ossolińskich (rk)


23.07.2017
Stychomytia

(z gr. stychos – linia, wiersz, mythos – słowo, mowa; fr. stichomythie, ang. stichomythia, niem. Stichomythie, hiszp. stichomithia, ros. cmuxoмuфuя)

Szybka wymiana jedno- lub dwuwersowych (dystychomytia), a niekiedy kilkuwyrazowych replik między dwiema postaciami. Stychomytia stosowana jest zwykle w szczególnie dramatycznych momentach akcji sztuki. W teatrze greckim i rzymskim, później w dramaturgii klasycznej (XVI-XVII w.) służyła spotęgowaniu napięcia, choć krytykowana tu była jako chwyt zakłócający retorykę układu tyrad. W kluczowych momentach akcji pojawia się również często w psychologicznym dramacie realistycznym i w pièces bien faites.

ak
Źródło: Słownik terminów teatralnych


22.07.2017
Teatr eksperymentalny

(fr. théâtre expérimenta l, ang. experimental theatre, niem. experimentelles Theater, hiszp. teatro experimental, ros. meamp зкcnepuмeнmaльньlй)


Terminu "teatr eksperymentalny" używa się konkurencyjnie z takimi określeniami, jak "teatr awangardowy", "teatr poszukujący", a w szczególnych wypadkach- "teatr alternatywny", "teatr laboratorium czy performance, albo po prostu „teatr współczesny" jako przeciwstawienie teatru tradycyjnego, komercyjnego lub teatru mieszczańskiego, a więc teatru opartego na wypróbowanych chwytach artystycznych, na repertuarze klasycznym i dramaturgii uznanych autorów bądź nastawionego wyłącznie na sukces finansowy. Nazywanie teatru eksperymentalnym nie jest określeniem jakiegoś typu teatru, ale raczej postawy jego twórców wobec tradycji lub wobec teatru zinstytucjonalizowanego czy komercyjnego.


ak
Źródło: Słownik terminów teatralnych


19.07.2017
Sztuki sceniczne

(fr. arts de la scène, ang. Performing arts, stage arts, niem. Bühnenkünste, hiszp. Artes de la escena, ros. uccкycmвo cцeнuчecкoe)


Sztuki sceniczne są odmianą sztuk widowiskowych, w których komunikowanie się z odbiorcą przebiega bez pośrednictwa jakiegokolwiek medium. Termin angielski performing arts (dosł. Sztuki „wykonawcze") dobrze oddaje ich zasadniczą cech: są one wykonywane bezpośrednio, tzn. Stwarzane hic et nunc przed publicznością, która jest obecna przy samym akcie wykonania. Do sztuk scenicznych zaliczamy więc teatr dramatyczny (teatr słowa wypowiadanego), różne formy teatru słowa śpiewanego (opera, operetka, music-hall), balet (teatr tańca), pantomimę (teatr gestu). Cechą wyróżniającą sztuki sceniczne jest natychmiastowość komunikacji odbiorców z wykonawcami (performers) – z aktorami, śpiewakami, tancerzami czy mimami.


ak
Źródło: Słownik terminów teatralnych


 


18.07.2017
Teatr plastyczny

(fr. théâtre d'images, ang. theatre of images, niem. Bildertheater, hiszp. teatro de imágenes, ros. meapm uзoбpaзumeльньlй)


Rodzaj teatru (i inscenizacji) opartego w głównej mierze na sztukach plastycznych. Widowisko składa się tu z obrazów o wyszukanej formie, których zestawienie w większym stopniu niż tekst tworzy działanie sceniczne. Wg S. Freuda „obrazy nie są narzędziem najbardziej doskonałym do oddania świadomej myśli; można powiedzieć, że myślenie obrazami jest bliższe procesom nieświadomym niż myślenie pojęciowe i że wyprzedza je ono zarówno w filogenetycznym, jak i ontogenetycznym rozwoju człowieka" (Freud 1972: 189). Możliwość odwołania się do podświadomości dzięki obrazom scenicznym stanowi prawdopodobnie jeden z powodów, dla którego tworzą swoje inscenizacje twórcy teatru plastycznego: R. Wilson, S. Braunschweig, T. Kantor, J. Szajna, L. Mądzik i in.


ak
Źródło: Słownik terminów teatralnych


17.07.2017
Studencki Teatr Eksperymentalny

Studencki zespół teatralny działający przy Radzie Okręgowej Zrzeszenia Studentów Polskich w Krakowie. Kierował nim Janusz Budzyński, a członkami byli studenci krakowskiej PWST oraz amatorzy przygotowujący się do studiów aktorskich. Współpracę z STE Grotowski rozpoczął po powrocie z Moskwy, w lipcu 1956 roku, a w sierpniu oficjalnie zaangażowano go jako reżysera. Z zespołem tym miał przygotować polską prapremierę Ubu króla Alfreda Jarry'ego, ale praca ta nie została zakończona z powodu rozbieżności między reżyserem i grupą, a zapewne także ze względu na ówczesne zaangażowanie polityczne artysty. W grudniu 1956 roku Grotowski został odwołany ze stanowiska reżysera.

Instytut Grotowskiego


15.07.2017
Capitano

Jedna z typowych postaci komedii dell' arte, wcielenie żołnierza samochwała, wojak, przechwalający się swoją rzekomą odwagą i czynami wojennymi, będący w rzeczywistości tchórzem. Najczęściej ukazywany jako Hiszpan. Jednym z pierwszych słynnych wykonawców tej postaci był F. Andreini.


13.07.2017
Koło Przyjaciół Teatru 13 Rzędów

rodzaj stowarzyszenia wzorowanego na Kole Przyjaciół Reduty, którego głównym celem było wspieranie działalności Teatru 13 Rzędów, popularyzacja jego osiągnięć i metod pracy, a także tworzenie wokół niego swoistego środowiska, co z kolei miało chronić przed pojawiającymi się ze strony władz oskarżeniami o elitarność. Powołane 3 maja 1960, liczyło ok. 80 osób, a jego przewodniczącym był Józef Szajna. Z inicjatywy i pod auspicjami Koła organizowano co dwa tygodnie specjalne konwersatoria dla publiczności, w trakcie których Grotowski i Flaszen prezentowali i omawiali kolejne zagadnienia i problemy sztuki teatru, prowadząc swoistą edukację widzów w duchu własnej ideologii artystycznej. Spotkania Koła odbywały się do roku 1962.


Źródło: Encyklopedia na www.grotowski.net


12.07.2017
Przebijać się przez watę

Wypowiadać tekst, stwarzając złudzenie, że głos dobiega z oddali.


Źródło: Socjolekt aktorów


11.07.2017
Neo-teatr

Pojęcie pojawiające się we wczesnych tekstach Jerzego Grotowskiego (m.in. Śmierć i reinkarnacja teatru), a oznaczające proponowaną przez niego nową formę sztuki teatralnej. Powinna się ona narodzić wobec stwierdzonej przez reżysera śmierci „teatru faktu", który koncentrował się na przedstawianiu działań ludzi i wydarzeń z ich udziałem (w tej funkcji skutecznie i ostatecznie zastąpiły teatr kino i telewizja).

Zasadniczymi wartościami „neo-teatru" miały być obecność żywego aktora odpowiadającego bezpośrednio na reakcje widzów oraz nowoczesna inscenizacja dążąca do wywoływania i wzmacniania konfrontacji i dialogu sceny i widowni. Byłby to więc nie teatr naśladowczych przedstawień, ale teatr bezpośredniego spotkania, a zarazem świeckiego rytuału. W dziele jego tworzenia Grotowski postulował wykorzystanie dialektycznego związku między powagą a szyderstwem, co miało otwierać aktorów i widzów na iluzyjność świata i stanowiące jego naturę dynamiczne sprzeczności

Za próby realizacji tej idei, a zarazem za etapy jej praktycznego rozwijania i doprecyzowania, uznać można pierwsze przedstawienia Teatru 13 Rzędów: Orfeusz, Kain, Misterium-Buffo i Siakuntalę (teksty towarzyszące dwóm ostatnim przedstawieniom rozwijają ideę „filozoficznej zabawy"). Znalazła one swe dopełnienie w koncepcji dialektyki ośmieszenia i apoteozy.

Żródło: Instytut Grotowskiego


10.07.2017
"Gardzienice", Ośrodek Praktyk Teatralnych

Ośrodek teatralny i kulturalny działający od 1978 roku we wsi Gardzienice (ok. 35 km. od Lublina) założony i kierowany przez W. Staniewskiego. W odróżnieniu od tradycyjnych instytucji teatralnych, podejmuje całościową pracę nad stworzeniem środowiskowej kultury, której centrum jest teatr. Kolejne przedstawienia reżyserowane przez Staniewskiego i przygotowane każdorazowo z nieco inną grupą ludzi są wydarzeniami organizującymi życie "Gardzienic", ale nie stanowią celu samego w sobie.


ak
Źródło: Słownik Teatru


07.07.2017
Bread and Puppet Theatre

awangardowy teatr amerykański utworzony w Nowym Jorku (1961), pod kierunkiem rzeźbiarza Petera Schumanna (ur. 1934 na Dolnym Śląsku). Głównym założeniem artystycznym zespołu było przezwyciężenie podziału na sztukę i życie (stąd nazwa teatru - Chleb i Lalka - interpretowana dosłownie: aktorzy piekli wraz z widzami chleb, a w działaniach scenicznych korzystali z kukieł). Od 1974 zespół stanowił komunę. Spektakle przypominały procesje religijne, czasem średniowieczne moralitety z elementami komedii dell' arte, śmiało ingerujące w życie polityczne (np. zbrodnie ludobójstwa w Kambodży). Światowe uznanie zyskał kontestacyjny spektakl „Wołanie ludu o mięso" po przedstawieniu na festiwalu w Nancy (1969). Konferansjer w tym widowisku zapowiada na początku, co będzie przedmiotem pokazu: „Pokażemy wam dziś wieczór całą Biblię w ciągu dwóch godzin: Stary Testament ze stworzeniem zwierzęcia i człowieka, wygnanie z Raju, Kaina i Abla, wszystkie pokolenia Noego, potop i wszystkie pokolenia do Józefa, Nowy Testament ze Zwiastowaniem, narodzinami, ucieczką do Egiptu, rzezią Niewiniątek, błogosławieństwami, przypowieściami, cudami, Ostatnią Wieczerzą, Ukrzyżowaniem, a nawet króciutkim Zmartwychwstaniem. Akcja prologu toczy się w Grecji. Zobaczycie Boga nieba Uranosa we własnej osobie, jego ślub z Matką Ziemią, narodziny Kronosa i ścięcie Uranosa". To karkołomne zadanie przełożone zostało na sugestywne i symboliczne obrazy z udziałem ogromnych kukieł, które ilustrują główne przesłanie spektaklu zawarte w tytule - wołanie o mięso. Spektakl ukazywał nagromadzenie ludzkiej nienawiści, które przeradza się w zbrodnię i gwałt.


Źródło: http://www.aict.art.pl/


06.07.2017
Pedro Calderon de la Barca

(1600-1681), najwybitniejszy obok Lopego de Vegi przedstawiciel dramaturgii hiszpańskiej złotego wieku. Pochodził z rodziny drobnoszlacheckiej. Starannie wykształcony (ukończył teologię na uniwersytecie w Salamance), rozpoczął karierę literacką od udziału w konkursach poetyckich. Po zakończeniu służby wojskowej C. stał się nadwornym dramaturgiem Filipa IV. W 1651 przyjął święcenia kapłańskie, nie zaprzestając twórczości dla teatrów dworskich, publicznych i kościelnych. Napisał ponad 120 komedii i kilkadziesiąt krótkich fars. Znaczna część dramatów C. poświęcona jest tematyce filozoficzno-religijnej i historycznej, m.in.: „Życie jest snem" (1636), „Książę niezłomny" (1629), „Uwielbienie Krzyża" (1633).


Źródło: http://www.aict.art.pl/


05.07.2017
Adaptacja telewizyjna

Przystosowanie dramatu (lub innego utworu literackiego) do specyficznych wymogów techniki telewizyjnej, np. adaptacja powieści Cóż za pomysł, tato Williama Saroyana dokonana przez Jerzego Gruzę (Dobranoc, tato!, 1961), adaptacja Pana Tadeusza Adama Mickiewicza - przygotowana przez Adama Hanuszkiewicza (1970-71) w formie serialu dla Teatru TV, adaptacja Snu srebrnego Salomei Juliusza Słowackiego - autorstwa Arkadiusza Nazara (1995). Odmianą a.t. jest przeniesienie spektaklu teatralnego na mały ekran dla potrzeb Teatru TV, np. słynny spektakl Konrada Swinarskiego - Dziady Adama Mickiewicza, zrealizowany w Starym Teatrze w Krakowie, przeniesiony przez Laco Adamika (1983).


Źródło: http://www.aict.art.pl/


25.06.2017
Teatr im. S. Żeromskiego w Kielcach

Teatr dramatyczny działający w budynku ukończonym w 1879 i przez wiele lat wykorzystywanym przez sceny wędrowne. Stały teatr zawodowy utworzono w Kielcach w 1945. Okres największej świetności przeżywał za dyrekcji I. I T. Byrskich (1952-58), którzy konsekwentnie prowadzili działalność edukacyjno-kulturową (m. in. Studium Teatralne), wykorzystując teatr jako jej centrum i narzędzie. Jednocześnie wprowadzali na prowincjonalną scenę ambitny repertuar współczesny (m. in. „Caligula" A. Camusa, 1957 – prapremiera polska). W latach późniejszych Teatr im. Stefana Żeromskiego stał się jedną z wielu przeciętnych scen wojewódzkich, przeżywając okresy pewnego ożywienia za dyrekcji Henryka Giżyckiego (1976-79) i Bogdana Augustyniaka (1982-90). Od 1992 kieruje nim Piotr Szczerski.

ak
Źródło: Słownik teatru


24.06.2017
Teatr minimalny

(fr. thèâtre minimal, ang. minimalist theatre, niem. Minimaltheater, hiszp. Teatro minimo, ros. meamp мuнuмaльнlй)


Teatr dążący do skrajnej minimalizacji działań i efektów scenicznych. Jego zwolennicy wychodzą z założenia, że to, co najistotniejsze, ukryte jest w tym, co niewypowiedziane i niewyrażalne (S. Beckett), czego postać dramatyczna nie jest zdolna sformułować (teatr codzienności), co może być ukazane jedynie przez montaż, pauzy, milczenie, podtekst (M. Vinaver i jego teatr kameralny). Wpływ na te formy teatru miały minimalistyczne koncepcje w sztukach plastycznych i w tańcu.


ak
Źródło: Słownik terminów teatralnych


15.06.2017
Maria Homerska-Pietruska

(1925-2010), aktorka, żołnierz Armii Krajowej, uczestniczka Powstania Warszawskiego. Żona aktora Ryszarda Pietruskiego. Maria Homerska, co rzadkie, była uwielbiana nie tylko przez publiczność, ale także przez kolegów, również tu, w Skolimowie. W Domu, gdzie choćby dla urozmaicenia dnia chętnie powtarza się zabarwione drobną złośliwością ploteczki, o pani Homer-skiej nie mówiono inaczej, jak "bohaterka". Tym dziwniejsze, że mowa o kobiecie niegdyś przepięknej, która zestarzała się również godnie. Widzowie mogli ją zapamiętać z wielu ról filmowych i telewizyjnych, z których szczególnie cenione to: hrabina Eleonora Czyńska, bezwzględna matka ukochanego córki tytułowego Znachora w reżyserii Jerzego Hoffmana (1981), czy Krystyna Eberhardyna, żona
Augusta II Mocnego (w tej roli niezapomniany Mariusz Dmochowski), w filmie kinowym i serialu Jerzego Antczaka Hrabina Cosel (1968). Początkowo związana ze scenami Olsztyna, Szczecina i Białegostoku, od połowy lat pićdziesiątych występowała w warszawskim Teatrze Polskim oraz krótko - jeszcze za dyrekcji Tadeusza Łomnickiego - w Teatrze na Woli. W Skolimowie zamieszkała w roku 1996, w 2002 przeniosła się do Domu Kombatanta w Legionowie.


Źródło: G. Michalik, "Hamlet w stanie spoczynku. Rzecz o Skolimowie"


Książka tygodnia

Wróg publiczny i inne dramaty węgierskie
Agencja Dramatu i Teatru "Adit"
Praca zbiorowa

Trailer tygodnia