Aleksander Węgierko (1893 – 1941 lub 1942)

Aktor teatralny, reżyser, kierownik artystyczny, dyrektor teatru.

Urodził się 17 lipca 1893 w Warszawie, zmarł 1941 lub 1942*

Opuścił gimnazjum przed zdaniem matury i w 1910 wstąpił do Szkoły Aplikacyjnej w Warszawie.

Debiutował w 1912 w teatrze wileńskim. Po raz pierwszy zwrócił na siebie uwagę w 1913 rolą Księcia Reichstadtu ("Orlątko"). W marcu i kwietniu tego roku występował z zespołem teatru wileńskiego w Petersburgu. Na sezon 1913/14 został zaangażowany do Teatru Polskiego w Warszawie. Po wybuchu I wojny światowej występował nadal w Teatrze Polskim, w lutym 1915 grał w Petersburgu w zespole Aleksandra Zelwerowicza, na wiosnę 1915 w Teatrze Powszechnym przy ul. Oboźnej w Warszawie, w sezonie 1915/16 i 1916/17 znowu w Teatrze Polskim. W tym czasie ożenił się z Zofią Billauer, malarką i scenografem, siostrą reżysera Karola Borowskiego. W sezonie 1917/18 przeniósł się do Teatru im. Słowackiego w Krakowie, na sezon 1918/19 wrócił do Teatru Polskiego w Warszawie. W tym czasie odbył podróż do Berlina, rozpoczynając cykl późniejszych wojaży zagranicznych. Z Teatru Polskiego odszedł w 1920 wskutek zatargu z Arnoldem Szyfmanem, który nie chciał udzielić mu zgody na podjęcie pracy reżyserskiej.

Debiutował jako reżyser w Łodzi, wystawiając 21 października 1920 "Heddę Gabler" w Teatrze Miejskim pod dyr. Aleksandra Zelwerowicza. Niedługo potem (11 marca 1921) odbyła się w tymże teatrze premiera "Dziadów" w jego reżyserii. W 1921-23 był kierownikiem artystycznym Teatru Bagatela w Krakowie. W teatrze tym, nastawionym na repertuar rozrywkowy i sensacyjny, wystawił sztuki takie jak: "Przebudzenie się wiosny", "Lekarz na rozdrożu", "Kobieta, która zabiła". Szczególną popularnością cieszyła się wystawiona na wiosnę 1923 komedia "Świt, dzień i noc", w której Węgierko grał główną rolę Maria (partnerką jego była Maria Malicka). Od sezonu 1923/ 24 do wybuchu II wojny światowej pracował jako aktor i reżyser w Teatrze Polskim i Teatrze Małym w Warszawie. W ciągu piętnastu lat wyreżyserował tu ok. siedemdziesięciu przedstawień oraz grał ponad czterdzieści ról. W sezonie 1926/27 i 1927/28 pełnił funkcję kierownika artystycznego Teatru Małego. W sezonie 1928/29 reżyserował i występował gościnnie w Łodzi (październik, grudzień 1928), Katowicach (grudzień 1928), Bydgoszczy (styczeń 1929), Krakowie (kwiecień 1929). Po roku wrócił do Teatru Małego w Warszawie. W następnych latach reżyserował także na innych scenach TKKT - w Teatrze Narodowym i w Teatrze Nowym.

Po wybuchu II wojny światowej, w październiku 1939 wyjechał do Lwowa. Już w listopadzie tego roku przystąpił wspólnie z Władysławem Czengerym do organizowania teatru w Grodnie. Teatr ten pn. Państwowy Teatr Polski BSRR rozpoczął działalność w styczniu 1940 przedstawieniem "Moralności pani Dulskiej". Węgierko pełnił obowiązki kierownika artystycznego. W sierpniu teatr przeniósł się do Białegostoku. Do 1941 przygotowano premiery: "Intrygi i miłości", "Dożywocia", "Pigmaliona", "Panny Maliczewskiej", "Tragedii optymistycznej", "Wesela Figara" i "Zemsty". W połowie maja 1941 teatr wyjechał na występy do Mińska. W czasie bombardowania miasta spłonęły wszystkie dekoracje i kostiumy, po wkroczeniu Niemców rozproszył się także zespół.

Do bardziej znanych ról Węgierki należały: Jim ("Murzyn"), Antoni Relski ("Karykatury"), Fantazy ("Fantazy"), Telemak ("Powrót Odysa"), Higgins ("Pigmalion"), Ferdynand ("Intryga i miłość"), Oswald ("Upiory"), Figaro ("Cyrulik sewilski"). Jako reżyser największą popularność zdobył w okresie pracy w t. Szyfmanowskich, a szczególnie kierownictwa artyst. w Teatrze Małym. Sławne były jego inscenizacje sztuk L. Pirandella (np. "Sześć postaci scenicznych w poszukiwaniu autora") i G.B. Shawa ("Pigmalion", "Zbyt prawdziwe, aby było dobre", "Matołek z wysp Nieoczekiwanych") oraz m.in. "Świerszcza za kominem", "Otella", "Klątwy", "Elżbiety królowej Anglii", "Żołnierza i bohatera", "Klubu Pickwicka", "Hamleta", "Gałązki rozmarynu".

Aleksander Węgierko jako Don Henryk w spektaklu "Książę Niezłomny" Juliusza Słowackiego według Pedra Calderóna de la Barca, 1918 r.
W latach 1921–1923 pełnił funkcję dyrektora artystycznego krakowskiego Teatru Bagatela, natomiast w latach 1926–1928 warszawskiego Teatru Małego. Był współzałożycielem (1939 r.) i kierownikiem artystycznym Państwowego Teatru Polskiego Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej w Grodnie (obecnie Teatr Dramatyczny w Grodnie).

W lipcu 1940 r. Węgierko przyjechał do Białegostoku. Jako nowy dyrektor teatru, ciesząc się sporym autorytetem w środowisku artystycznym oraz u władz radzieckich, zdobył fundusze i rozbudował gmach teatru[5]. Wystawił między innymi: „Intrygę i miłość" Schillera, „Dożywocie" Fredry, „Pigmaliona" Shawa, „Pannę Maliczewską" Zapolskiej i „Wesele Figara" Beaumarchais'go. Po agresji hitlerowskich Niemiec na Związek Radziecki (MChAT) Moskiewski Akademicki Teatr Artystyczny apelował do Węgierki, by ewakuował się w głąb Rosji oraz zaczął grać i reżyserować na jego deskach. Węgierko odmówił, nie chciał opuszczać zespołu, który w połowie maja 1941 r. teatr wyjechał na występy do Mińska. W czasie bombardowania miasta spłonęły wszystkie dekoracje i kostiumy, po wkroczeniu Niemców rozproszył się także zespół.

Okoliczności śmierci Węgierki nie są znane. Wg ustnej informacji uzyskanej przez Irenę Schillerową zginął on w czasie bombardowania Mińska 24 czerwca 1941, inna wersja mówi, że ukrywał się przez jakiś czas na wsi, a potem sam oddał się w ręce gestapo i został wywieziony do obozu koncentracyjnego.

* Zginął w niewyjaśnionych okolicznościach. Według żony Leona Schillera, Ireny, Węgierko zginął 24 czerwca 1941 roku w czasie bombardowania Mińska. Jedna z wersji mówi, iż ukrywał się przez jakiś czas jako organista u proboszcza we wsi pod Białymstokiem. Kiedy robiło się coraz niebezpieczniej, proboszcz chcąc go ratować, postanowił wysłać Węgierkę furmanką gdzie indziej. Furmankę zatrzymało gestapo. Indagowany Węgierko załamał się i przyznał się, że jest Żydem. Gestapowcy natychmiast go aresztowali i wysłali do obozu koncentracyjnego, gdzie zginął rok później. Inna wersja mówi, że zginął w ruinach białostockiego teatru.

1 grudnia 1949 roku Teatr Dramatyczny w Białymstoku otrzymał jego imię. W maju 2007 r. komisarz samorządu województwa podlaskiego Jarosław Schabieński podjął decyzję o zmianie patrona białostockiego teatru dramatycznego na wniosek Związku Piłsudczyków, w którego ocenie Węgierko nie nadawał się na patrona ze względu na współpracę z okupantem sowieckim. Po powtórnych wyborach samorządowych w listopadzie 2007 roku radni klubów PO oraz Lewica i Demokraci przegłosowali przywrócenie teatrowi patronatu Węgierki.

Był synem ogrodnika Mieczysława Węgierki i Justyny z Obstblumów, mężem Zofii Węgierko - scenografa.

Źródła: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego, Wikipedia, E-teatr

 

Opracował Ryszard Klimczak
Dziennik Teatralny
17 lipca 2019

Książka tygodnia

Tajemnicze dziecko
Wydawnictwo Media Rodzina
E.T.A. Hoffmann (Ernst Theodor Amadeus Hoffmann)

Trailer tygodnia

Malta Festival Poznań ...
Michał Merczyński
Dziś ogłaszamy kolejne wydarzenia, kt...