Jerzy Bińczycki (1937 - 1998)

Aktor teatralny, telewizyjny, filmowy, radiowy i dubbingowy, reżyser teatralny, dyrektor teatru.

Urodził się 6 września 1937 roku w Witkowicach. Zmarł 2 października 1998 roku w Krakowie.

Ukończył Państwową Wyższą Szkołę Teatralną im. Ludwika Solskiego w Krakowie w 1961 roku.

Po studiach trafił do katowickiego Teatru Śląskiego. Na tej scenie debiutował rolą Swistunowa w Rewizorze Mikołaja Gogola w reżyserii Mieczysława Daszewskiego (1961). W Śląskim zagrał też m.in. Jacka w Mickiewiczowskich Dziadach drezdeńskich w reżyserii Jerzego Kreczmara (1962), Heiniego Zurmuhla we Franku V Friedricha Dürrenmatta (1962) i Trojkina w Łaźni Włodzimierza Majakowskiego (1963), spektaklach reżyserowanych przez Jerzego Jarockiego, a także Gracza w Maskaradzie Michaiła Lermontowa w inscenizacji Romana Zawistowskiego (1962).

W 1965 roku rozpoczął pracę w Starym Teatrze. Zagrał wówczas Jakuba w Nie-Boskiej Komedii Zygmunta Krasińskiego w reżyserii Konrada Swinarskiego (1965) oraz Edka w Tangu Sławomira Mrożka w reżyserii Jarockiego (1965). Te role były pierwszymi sukcesami Bińczyckiego na nowej scenie. Później wcielił się m.in. w Siostrę Angelę w Mniszkach Eduardo Moneta w reżyserii Jarockiego (1970) oraz Jana w Żegnaj Judaszu Ireneusza Iredyńskego w reżyserii Swinarskiego. W 1971 roku ponownie zagrał u Jarockiego, tym razem w Szewcach Witkacego jako Czeladnik II.

Podobną postacią był XX z Mrożkowskich Emigrantów, którego Bińczycki zagrał w przedstawieniu Andrzeja Wajdy w 1976 roku.

W 1975 roku Bińczycki stworzył swoją największą kreację filmową. Zagrał Bogumiła Niechcica w Nocach i dniach wg powieści Marii Dąbrowskiej. Aktor miał już wówczas za sobą kilkanaście ról na dużym ekranie, m.in. w Skoku (1967) i Soli ziemi czarnej (1969) Kazimierza Kutza oraz Życiu rodzinnym Krzysztofa Zanussiego (1971). Ale w roli Bogumiła dokonał rzeczy niezwykłej.

Podobnie niezwykły efekt Bińczycki osiągnął jako Profesor Rafał Wilczur w Znachorze wg Tadeusza Dołęgi-Mostowicza w reżyserii Jerzego Hoffmana (1982). Również w tym filmie dał próbkę subtelnego aktorstwa. Nie odebrał nic ze szlachetności granej postaci, a jednocześnie udało mu się pokazać prawdziwego, a nie wyidealizowanego, pełnokrwistego człowieka.

Charakterystyczną cechą aktorstwa Bińczyckiego stała się duchowa dojrzałość, pewien sposób patrzenia na rzeczywistość i sztukę, w którym wszystko poddane zostaje rozumnemu i często też bardzo życzliwemu oglądowi. W takim duchu utrzymane były kolejne ważne role Bińczyckiego w teatrze. "Tomasza Becketa zagrał (...) z dużym zaangażowaniem wewnętrznym i prostotą środków ekspresji. Zwalisty, powolny w ruchach, oszczędny w gestach, skupiony od środka" - pisał o Bińczyckim w przedstawieniu Jarockiego Mord w katedrze wg Thomasa Stearnsa Eliota (1982) Bronisław Mamoń ("Tygodnik Powszechny" 1982, nr 21). "Króla Filipa gra Jerzy Bińczycki" - notowała Bożena Winnicka po przedstawieniu Don Carlosa Fryderyka Schillera w reżyserii Laco Adamika (1984). - "Nie ma w nim ani religijnego fanatyzmu, ani tyrana pławiącego się w okrucieństwie. Gra despotę, ale despotę mądrego, dla którego dobro państwa jest sprawą nadrzędną. Jest w nim powaga, rozum i duchowa dojrzałość." ("Życie Literackie" 1984, nr 43) W latach 80. Bińczycki wielokrotnie wystąpił w wielkich rolach z klasycznego repertuaru. Był m.in. Agamemnonem w Orestei Ajschylosa w reżyserii Zygmunta Hübnera (1982), Basiliem w Życie jest snem Calderona de la Barca w reżyserii Jarockiego (1983), Terezjaszem w głośnej Wajdowskiej inscenizacji Antygony (1984) oraz Poloniuszem w Hamlecie (VI) Williama Szekspira także w reżyserii Wajdy (1989). W tym czasie na ekranie można go było zobaczyć m.in. w Magnacie Filipa Bajona (1986), Dzienniku dla moich ukochanych Magdy Meszaros (1987) i Piłkarskim pokerze Janusza Zaorskiego (1988).

Lata 90. przyniosły Bińczyckiemu m.in. role Rzeźnickiego w Fantazym Juliusza Słowackiego w reżyserii Tadeusza Bradeckiego (1991), Wernyhory w Weselu Stanisława Wyspiańskiego w inscenizacji Wajdy (1991), Dyrektora Teatru w Tak zwanej ludzkości w obłędzie - przedstawieniu Jerzego Grzegorzewskiego wg Witkacego (1992) i Pana w Fauście Johanna Wolfganga Goethego w reżyserii Jarockiego (1997). Bińczycki był już wówczas niepodważalnym aktorskim autorytetem i artystą, którego szczerze wielbiła publiczność, której na deskach Starego wierny był już od wielu dziesięcioleci. Gdy grał Pandesowna w Rękopisie znalezionym w Saragossie wg Jana Potockiego w inscenizacji Bradeckiego (1992) widownia biła mu brawo, gdy tylko pierwszy raz pojawiał się na scenie. Jacek Sieradzki relacjonował:

W filmie zagrał m.in. u Wojciecha Marczewskiego rolę kierownika kina w Ucieczce z kina "Wolność" (1990), w Ferdydurke wg Witolda Gombrowicza w reżyserii Jerzego Skolimowskiego (1991) i Profesora "Papę Skauta" w filmie Łukasza Wylężałka O dwóch takich, co nic nie ukradli (1999). Jego ostatnie role na dużym ekranie to Maciej Królik-Rózeczka w Panu Tadeuszu Wajdy wg Adama Mickiewicza (1999) oraz Ksiądz Wargulski w Syzyfowych pracach wg Stefana Żeromskiego w reżyserii Pawła Komorowskiego (2000). W teatrze jego ostatnią premierą była Miarka za miarkę Szekspira w reżyserii Bradeckiego, gdzie zagrał Escalusa (1998).

Bińczycki ma na swoim koncie także ponad pięćdziesiąt ról w Teatrze Telewizji oraz prace reżyserskie. Wystawił Oświadczyny i Niedźwiedzia Antoniego Czechowa (1975), Queen Mary Charlesa Dyera (1979) oraz Śluby panieńskie Aleksandra Fredry (1996).

Wyjątkową aktywność wykazywał także we współpracy z Teatrem Polskiego Radia, w którym zagrał ponad 120 ról u takich reżyserów jak: Romana Bobrowska, Zygmunt Hübner, Lidia Zamkow, Zbigniew Kopalko, Wojciech Ziętarski i Wojciech Markiewicz.

Przez ponad trzydzieści lat występował w zespole Starego Teatru. Należał do gwiazd krakowskiej sceny, był niezapomnianym Bogumiłem Niechcicem w ekranizacji Nocy i dni.

W 1998 został dyrektorem Starego Teatru w Krakowie.

Pierwszą żoną aktora w latach 60. była aktorka Elżbieta Willówna, z którą miał córkę Magdalenę. Wiele lat po rozwodzie poślubił teatrolog (później także polityk) Elżbietę Godorowską, z którą miał syna Jana (1982).

Zmarł nagle na zawał serca. Został pochowany w Alei Zasłużonych Cmentarza Rakowickiego w Krakowie. W 2001 roku na budynku Starego Teatru odsłonięto tablicę poświęconą jego pamięci.

Ważniejsze nagrody i odznaczenia:

1971 - nagroda za rolę Jana w Żegnaj, judaszu Ireneusza Iredyńskiego w reżyserii Konrada Swinarskiego w Starym Teatrze w Krakowie na Festiwalu Polskich Sztuk Współczesnych we Wrocławiu;
nagroda za rolę Fano w Pokoju na godziny Pavela Landovsky'ego w reżyserii Romany Próchnickiej w Starym Teatrze w Krakowie na 1. Festiwalu Sztuk Krajów Socjalistycznych w Katowicach
1972 - nagroda za rolę Fano w Pokoju na godziny Pavela Landovsky'ego w reżyserii Romany Próchnickiej w Starym Teatrze w Krakowie na 12. Kaliskich Spotkaniach Teatralnych
1975 - Złoty Krzyż Zasługi; nagroda aktorska za rolę Bogumiła Niechcia w filmie Noce i dnie w reżyserii Jerzego Antczaka na 2. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku
1976 - Złote Grono na Lubuskim Lecie Filmowym w Łagowie; nagroda państwowa I stopnia (zespołowa) za film Noce i dnie w reżyserii Jerzego Antczaka
1978 - nagroda miasta Krakowa za działalność kulturalną; nagroda prezesa Komitetu d/s Polskiego Radia i Telewizji za kreację aktorską w serialu TV Noce i dnie
1979 - nagroda tygodnika "Przyjaźń" za rolę Lebiediewa w Iwanowie Antoniego Czechowa w Teatrze TV; nagroda za rolę XX w Emigrantach Sławomira Mrożka w reżyserii Andrzeja Wajdy w Starym Teatrze w Krakowie na 19. Kaliskich Spotkaniach Teatralnych
1982 - dyplom honorowy za zwycięstwo w plebiscycie "Przekroju" na najpopularniejszych aktorów krakowskich w latach 1946-81
1988 - nagroda indywidualna prezesa Komitetu ds. Polskiego Radia i Telewizji za wybitne kreacje aktorskie w filmach i widowiskach telewizyjnych
1989 - Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski
1997 - krakowska Złota Maska

Monika Mokrzycka-Pokora
Culture.pl
5 września 2020
Portrety
Jerzy Bińczycki

Książka tygodnia

Krew z mojej krwi. Wiosna komisarza Ricciardiego
Oficyna Literacka Noir Sur Blanc
Maurizio de Giovanni

Trailer tygodnia