Jerzy Grotowski (1933 - 1999)

Aktor, reżyser teatralny, teoretyk teatru, pedagog oraz twórca metody aktorskiej. Jeden z największych reformatorów teatru XX wieku.

Urodził się 11 sierpnia 1933 w Rzeszowie. Zmarł 14 stycznia 1999 w Pontederze.

Absolwent Wydziału Aktorskiego PWST w Krakowie (1955). W latach 1955-1956 studiował reżyserię w moskiewskim Gosudarstwiennym Instytutie Tieatralnogo Isskustwa im. Łunaczarskiego (w skrócie GITIS). Tam zapoznał się między innymi z technikami aktorskimi i artystycznymi Stanisławskiego, Wachtangowa, Meyerholda i Tairowa.

Po powrocie do kraju został asystentem w krakowskiej szkole teatralnej i rozpoczął tam studia reżyserskie (1956-1960). W 1957 roku debiutował w Starym Teatrze w Krakowie, gdzie przy współpracy Aleksandry Mianowskiej wyreżyserował "Krzesła" Eugène'a Ionesco. W Teatrze Polskiego Radia realizował natomiast słuchowiska oparte na legendach chińskich, tybetańskich i staroindyjskim dramacie Siakuntala.

W 1959 przeniósł się na stałe do Opola, gdzie objął kierownictwo artystyczne Teatru 13 Rzędów. Kierownikiem literackim placówki został Ludwik Flaszen (krytyk literacki i teatralny, wcześniej kierownik literacki w Teatrze im. J. Słowackiego w Krakowie). Współpraca Grotowskiego z Flaszenem w niedługim czasie zaowocowała stworzeniem teatru awangardowego, który stał się także prężnym artystycznym ośrodkiem badawczym.

Pierwsza premiera w opolskim teatrze to wystawiony w 1959 roku "Orfeusz" Jeana Cocteau.

Po likwidacji w 1964 teatru w Opolu Jerzy Grotowski wraz z zespołem przeniósł się do Wrocławia gdzie 16 stycznia 1965 wystawił w Teatrze Laboratorium „Akropolis" (wersja IV).

Jeszcze w 1965 roku we wrocławskim teatrze, który Grotowski nazwał dodatkowo Instytutem Badania Metody Aktorskiej, odbyły się premiery dwóch kolejnych wariantów "Księcia niezłomnego" według Calderona.

"Apocalypsis cum figuris", które obok "Akropolis" i "Księcia niezłomnego" zyskało największy światowy rozgłos spośród wszystkich przedstawień Grotowskiego, doczekało się trzech kolejnych wersji: z 1968, 1971 i 1973 roku. Wszystkie zrealizowano w teatrze we Wrocławiu, który jednak od 1971 roku nosił już nową nazwę Instytutu Aktora - Teatru Laboratorium. Grotowski stworzył to przedstawienie przy współpracy ze swoim czołowym aktorem Ryszardem Cieślakiem. W latach 60. i 70. Teatr Laboratorium odbył kilkanaście wielkich tournée zagranicznych, brał udział we wszystkich liczących się festiwalach teatralnych.

Grotowski budował swój "program", wnikliwie badając relację pomiędzy sceną a widownią i - w konsekwencji - pomiędzy aktorem i widzem.

W miesięczniku "Odra" w 1965 roku Grotowski ogłosił szkic "Ku teatrowi ubogiemu". Tytuł ten stał się później także i tytułem książki, która ukazała się najpierw w Danii, potem w Stanach Zjednoczonych z przedmową Petera Brooka w 1968 roku. Studium Grotowskiego zostało wydane potem w kilkunastu krajach - oprócz Polski i stało się podręcznikiem dla poszukujących teatrów lat 60. i 70. "Ku teatrowi ubogiemu" stanowi podsumowanie pierwszego okresu pracy reżysera. Grotowski usiłował dotrzeć do źródeł praekspresji. Zafascynowany myślą Junga poszukiwał archetypów, które okażą się pomocne w kształtowaniu roli, która ma stać się aktem, ofiarowaniem aktora.

W latach 70. Jerzy Grotowski powoli zaczął odchodzić od teatru, zarzucił realizacje spektakli teatralnych. Pogłębiał studia nad środkowo-azjatycką kulturą i szkołą duchowości. W 1970 roku odbył swoją trzecią podróż na Wschód, pojechał do Indii. (Wcześniej, w 1956 roku był w Azji Środkowej, w 1962 roku odwiedził Chiny.) Zajął się pracą dydaktyczną, prowadził zajęcia i parateatralne staże dla aktorów polskich i zagranicznych.

W 1976 roku Jerzy Grotowski przedstawił nowy program badawczy, który nazwał "Teatrem Źródeł". Program był realizowany na Białostocczyźnie, a także podczas podróży do Meksyku, Nigerii, Indii i na Haiti. Poszukiwania miały charakter etnologiczny i antropologiczny.

W 1982 roku, podczas stanu wojennego, Grotowski wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. Na początku był profesorem Columbia University w Nowym Jorku. W 1983 roku został profesorem Uniwersytetu Kalifornijskiego, gdzie realizował swój kolejny projekt "Dramat Obiektywny". W 1984 roku zespół Teatru Laboratorium podjął decyzję o rozwiązaniu wrocławskiej placówki.

Od 1985 roku Grotowski mieszkał w Pontederze we Włoszech. Pracował tam w ośrodku swojego imienia (Work Centre of Jerzy Grotowski - Centro di Lavoro di Jerzy Grotowski) z grupą międzynarodowych stażystów nad programem "Sztuki Rytualne".

Zrealizował cztery spektakle Teatru Polskiego Radia: „Zrzędność i przekora" Aleksandra Fredry (asystent reżysera) w reż. Karola Borowskiego (26 grudnia 1957), „Małżeństwo" Teodora Dreisera, Zony Gale'a, Jamesa Hoppera, Juliana Leonarda Streeta, Bootha Tarkingtona (22 czerwca 1958), „Nagardżuna" Mariana Bielickiego (1 marca 1960) i „Kredowe koło" Anonima (1 października 1961).

Zagrał także w filmie „Kalosze szczęścia" w reż. Antoniego Bohdziewicza (20 października 1958). W 1975 z Konstantym Puzyną napisał komentarz do filmu dokumentalnego o Międzynarodowych Spotkaniach Teatralnych, które odbyły się w Warszawie w dniach 8-28 VI 1975 r..
Był bohaterem czterech filmów dokumentalnych: „Pełen guślarstwa obrzęd świętokradzki..." w reż. Krzysztofa Domagalika (1980), „Jerzy Grotowski. Próba portretu" w reż. Marii Zmarz-Koczanowicz (1999), „Jerzy Grotowski - wierny sobie" w reż. Elżbiety Sitek (1999) i „Grotowski – Flaszen" w reż. Małgorzaty Dziewulskiej (2000).

Pod koniec życia w 1997 roku został profesorem w specjalnie dla niego otwartej katedrze Antropologii Teatru w Collège de France. Zmarł w swoim mieszkaniu w Pontederze, po długiej i ciężkiej chorobie.

Był jednym z największych reformatorów teatru XX wieku.

Nagrody i odznaczenia:
1962 - Wrocław - III Wrocławski Festiwal Teatralny - nagroda za poszukiwania artystyczne, za przedstawienie "Kordian" wg Juliusza Słowackiego w Teatrze Laboratorium 13 Rzędów w Opolu
1967 - Nagroda Prasy Dolnośląskiej
1967 - nagroda ministra kultury i sztuki III stopnia za twórcze osiągnięcia w dziedzinie warsztatu aktorskiego
1968 - Belgrad - Międzynarodowy Festiwal Teatrów Współczesnych - główna nagroda za spektakl "Księcia Niezłomnego" w Teatrze Laboratorium
1969 - Złoty Krzyż Zasługi
1971 - Cordoba (Argentyna) - Festiwal Teatralny - wyróżnienie honorowe przyznawane corocznie przez Stowarzyszenie "Talia" i czasopismo "Seminario Teatral de l'Aire" wybitnemu cudzoziemcowi odwiedzającemu Argentynę
1972 - nagroda państwowa I stopnia za działalność twórczą w Teatrze Laboratorium w dziedzinie inscenizacji i badań nad sztuką aktorską ze szczególnym uwzględnieniem przedstawienia "Apocalipsis cum Figuris"
1973 - tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu w Pittsburgu za "osiągnięcia artystyczne i bezkompromisowe oddanie sprawie przekształcenia i pogłębienia sztuki teatru, by stała się świadectwem porozumienia między ludźmi."
1974 - Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski
1975 - Medal 30-lecia PRL
1975 - nagroda miasta Wrocławia za działalność twórczą w dziedzinie teatru
1984 - Dyplom Honorowy przyznany z okazji 35-lecie Międzynarodowego Instytutu Teatralnego (ITI) oraz 25-lecia Ośrodka Polskiego ITI w uznaniu wybitnych osiągnięć popularyzujących w świecie polską sztukę teatralną
1991 - Chicago - "GENIUS AWARD" - nagroda Mac Arthur Foundation (drugie po Nagrodzie Nobla wyróżnienie na świecie)
1994 - Prestiżowa nagroda włoska "Nonino"
1994 - tytuł doktora honoris causa New School For Social Research w Nowym Jorku
1996 - nagroda im.Swinarskiego
1997 - Nagroda Wielka Fundacji Kultury za rok 1996
1997 - tytuł Honorowego Obywatela Miasta Opola
1997 - tytuł doktora honoris causa na Uniwersytecie w Bolonii
1979 - Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski
1998 - tytuł Civitate Wratislaviensi Donatus (Zasłużony dla miasta Wrocławia)
1998 - Nagroda Fra Angelico za zasługi w rozpowszechnaniu we Włoszech kulturalnego i artystycznego dziedzictwa i dorobku Polski
1998 - Złoty Pegaz - nagroda władz Toskanii za stworzenie w Pontederze unikalnego miejsca międzynarodowych poszukiwań w dziedzinie teatru
1999 - tytuł Civitate Wratislaviensi Donatus
2000 - Krzyż Komandorski z Gwiazdą OZR
Belgrad - BITEF - Grand Prix dla "Księcia Niezłomnego"
Nagroda Komitetu d/s Radia i TV za adaptację radiową dramatu staroindyjskiego Kalidasy "Siakuntala" w Rozgłośni Krakowskiej

Źródła: Culture.pl, E-teatr, FilmPolski

Opracował Ryszard Klimczak
Dziennik Teatralny
14 stycznia 2020
Portrety
Jerzy Grotowski

Książka tygodnia

Wpadnij, to pogadamy...
Wydawnictwo Universitas
Krzysztof Orzechowski, Łukasz Maciejewski

Trailer tygodnia

Roxana Songs
Krystian Lada
Lada wybrał na miejsce nagrania „Roxa...