Józef Elsner (1768 - 1854)

Kompozytor, kapelmistrz, pedagog.

Urodził się 1 czerwca 1768 w Grodkowie na Śląsku. Zmarł 18 kwietnia 1854 w Elsnerowie k. Warszawy.

Syn Jana Elsnera – stolarza, wyrabiającego m. in. instrumenty muzyczne. Wychowywał się w Grodkowie na Śląsku, podlegał wpływom niemieckim, w domu mówił po niemiecku - dopiero ok. 30. roku życia opanował język polski. Studiował teologię we Wrocławiu, rozpoczął naukę muzyki i pisał pierwsze kompozycje. W Wiedniu w 1789 podjął ostateczną decyzję zostania muzykiem. Od 1792 pracował we Lwowie jako kapelmistrz lwowskiego teatru niemieckiego.

We Lwowie wystawił swoją pierwszą operę, jeszcze z librettem niemieckim: "Ibrahim und Abdallah oder Die seltenen Bruder" (1795), tam też poznał go Bogusławski, gdy przejął teatr niemiecki, i zaproponował napisanie muzyki do swej sztuki "Iskahar, król Guaxary" (1797); była to pierwsza partytura Elsnera do polskiego tekstu.

Wraz z Bogusławskim przeniósł się w 1799 do Warszawy i tam osiedlił się na stałe jako "dyrektor muzyki" przy Teatrze Narodowym. Elsner (w 1805) został członkiem Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Mimo późniejszych nieporozumień z Bogusławskim utrzymał urząd "dyrektora muzyki" Teatru Narodowego przez ćwierć wieku (także za dyrekcji Osińskiego). W 1824, po konfliktach z ówczesnym II dyrygentem, Karolem Kurpińskim, odszedł z tego stanowiska.

Był aktywnym pedagogiem w Szkole Dramatycznej, działał w zorganizowanej wg jego projektu Szkole Elementarnej Muzyki i Sztuki Dramatycznej, wreszcie w Instytucie Muzyki i Deklamacji, przemienionym później na Szkołę Główną Muzyki. Był m.in. profesorem Fryderyka Chopina. Założył w Warszawie sztycharnię nut i wydał "Wybór pięknych dzieł muzycznych i pieśni polskich z przełomu XVIII-XIX w".

W 1839 poszedł na emeryturę, a pięć lat później uległ częściowemu paraliżowi, nadal jednak sporo komponował. Jego twórczość obejmuje łącznie: 38 dzieł scenicznych, m.in. opery: "Echo w lesie" (1808, libr. W. Pękalski - wznowione w 1975 przez Warszawską Operę Kameralną), "Leszek Biały czyli Czarownice z Łysej Góry" (1809, libr. L. A. Dmuszewski), "Król Łokietek czyli Wiśliczanki" (1818; libr. L. A. Dmuszewski), "Jagiełło w Tenczynie" (1820, libr. A. Chodkiewicz) i ok. 120 utworów religijnych, oratorium pasyjne "Męka Chrystusa Pana" (1835-37), szereg kantat i pieśni, 8 symfonii, liczne utwory instrumentalne itd.

Ogromną zasługą Elsnera było zwalczanie panujących jeszcze wówczas poglądów, jakoby język polski nie nadawał się do śpiewu operowego. Problem zastosowania języka polskiego w operze rozwinął w najważniejszej ze swych licznych prac - w "Rozprawie o metryczności i rytmiczności języka polskiego" (1818).

Józef Elsner był członkiem honorowym wielu towarzystw muzycznych w kraju (m.in. Krakowskiego Towarzystwa Przyjaciół Muzyki) oraz lipskiego Musikverein der Universitätskirche St. Pauli. Był też członkiem masonerii - w 1814 został namiestnikiem katedry w loży Świątyni Stałości, w 1820 członkiem najwyższej kapituły, w 1821 mistrzem katedry.

Za zasługi na polu muzyki został odznaczony w 1823 Orderem Św. Stanisława. Na jego cześć zostały wybite 3 medale.

Źródło: Przewodnik Operetkowy Lucjan Kydryński, Culture.pl, Wikipedia

Opracował Ryszard Klimczak
Dziennik Teatralny
18 kwietnia 2019
Portrety
Józef Elsner

Książka tygodnia

Mewa. Egzemplarz reżyserski Krystiana Lupy
Akademia Sztuk Teatralnych
Krystian Lupa

Trailer tygodnia