Od Barbarelli do greckiej tragedii

Rozmowa z Ewą Dałkowską

Nieraz już było tak, że my aktorzy dostajemy słaby albo przeciętny tekst, zabieramy się do prób i ten lichy tekst nagle zaczyna obrastać znaczeniami, nabiera sensów. Coś takiego jest w tym teatrze, że często robi się w nim coś z niczego, taką zupę na gwoździu.

Z Ewą Dałkowską, laureatką nagrody aktorskiej imienia Stefana Treugutta przyznanej przez Międzynarodowe Stowarzyszenie Krytyki Teatralnej za rolę Matki w Teatrze Telewizji w przedstawieniu "Lekcje miłości", rozmawia Krzysztof Lubczyński.

Krzysztof Lubczyński: - Otrzymanie przez Panią nagrody aktorskiej imienia Stefana Treugutta przyznanej przez Międzynarodowe Stowarzyszenie Krytyki Teatralnej za rolę w Teatrze Telewizji w przedstawieniu "Lekcje miłości" Iriny Waśkowskiej, o którego powstawaniu opowiadała Pani na spotkaniu po wręczeniu, to także okazja do retrospekcji, tym bardziej, że od Pani debiutu teatralnego minęły już 54 lata...

Ewa Dałkowska: - Ma pan na myśli malutką rólkę w "Szewcach" Witkacego we Wrocławiu, w Teatrze Kalambur w 1965 roku? To nie był mój prawdziwy debiut, raczej amatorska wprawka. Miałam wtedy zaledwie 18 lat. Mój prawdziwy debiut był w 1972 roku, minie więc w tym roku 47 lat.

To była rólka Dziwki Bosej...

- Tak, Dziwki Bosej, czyli rólka bezsłowna. Nawiasem mówiąc, przez pewien czas ten Witkacy się mnie "trzymał", bo na dyplomie w PWST zagrałam Amelkę Nibekównę w "W małym dworku" pod opieką Jana Skotnickiego, a także Zofię Plejtus w "Matce" u Jerzego Jarockiego. Mój prawdziwy debiut to rola Barbarelli w "Hyde parku" Adama Kreczmara w Teatrze Śląskim im. Wyspiańskiego w Katowicach, dokąd zaraz po warszawskiej szkole, w 1972 roku zabrał nas, to znaczy mnie i kilkoro koleżeństwa, nasz profesor Ignacy Gogolewski po objęciu tam dyrekcji. Byłam tam zaledwie dwa sezony, ale zagrałam m.in. Rachelę w "Weselu", Abigail w "Czarownicach z Salem" Millera, czy Luzzi w "Pierwszym dniu wolności". To była taka krótka, ale intensywna i owocna szkoła teatru w praktyce, na prowincji, co też miało swoje znaczenie, bo pozwalało sporo się nagrać, o co w Warszawie byłoby trudniej, a poza tym chroniło od syndromu uderzenia wody sodowej do głowy.

Po dwóch sezonach wróciła Pani do Warszawy, gdzie zaangażował Panią Zygmunt Hübner w Teatrze Powszechnym...

- Zaczęłam bardzo skromniutko rólką Kobiety Pierwszej w "Sprawie Dantona", bardzo wtedy głośnym przedstawieniu Wajdy. Zagrał w nim prawie cały zespół, a był to zespół pełen znakomitości aktorskich, z Pawlikiem, Zaczykiem, Władysławem Kowalskim, Pieczką, Fettingiem, Białoszczyńskim i wieloma innymi.

No i Wojciechem Pszoniakiem, który zagrał Robespierre'a...

- Z tym okropnym Pszoniakiem to była osobna sprawa. On nie był wtedy w zespole ani lubiany ani szanowany, ale wszyscy biegali za nim, bo on szybko biegał. Wielu pytało: kto to jest ten Pszoniak, co on wymyśla, ale rozstrzygające było zdanie Hübnera, który Pszoniaka uwielbiał. Dla większości zespołu był bardziej dziwnym zjawiskiem niż aktorem. Prawdziwe role w Powszechnym jednak przyszły, m.in. Iryda w "Ptakach" Arystofanesa, Anna Fiodorowna w "Barbarzyńcach" Gorkiego, Sofia w "Spiskowcach" Conrada, Laura w "Kordianie" Słowackiego, tytułowa "Antygona" Sofoklesa, Helena w "Wujaszku Wani" Czechowa, Pasqua w "Awanturze w Chioggi" Goldoniego, Armanda w "Zmowie świętoszków" Bułhakowa, Młodziakowa w "Ferdydurke" czy sir Grant w "Nadobnisiach i koczkodanach" Witkacego, na ogół nie w reżyserii Hübnera, który mało wtedy reżyserował, ale innych wybitnych reżyserów, takich jak Aleksander Bardini, Helmut Kajzar i inni. To, co wyniosłam w tej dekady w Powszechnym za dyrektury Hübnera, to moralność zawodową, której mnie nauczył. Do dziś bywam na jego grobie i pytam go o zdanie w różnych sprawach. Od dziesięciu lat jestem w Teatrze Nowym u Warlikowskiego. To jest scena bardzo kreatywna. Nieraz już było tak, że my aktorzy dostajemy słaby albo przeciętny tekst, zabieramy się do prób i ten lichy tekst nagle zaczyna obrastać znaczeniami, nabiera sensów. Coś takiego jest w tym teatrze, że często robi się w nim coś z niczego, taką zupę na gwoździu. Co nie znaczy, że Warlikowski po wielką literaturę nie sięga, n.p. ostatnio po Marcela Prousta w "Francuzach", gdzie zagrałam podwójną rolę arystokratki czy po "Sonatę widm" Strindberga, w której zagrałam doktora Brummela.

Nietrudno zauważyć, że przez cały okres kariery teatralnej, mimo obecności w trzech zespołach, bardzo często robiła Pani gościnne "skoki w bok" na wiele scen w kraju, n.p. zupełnie niedawno, we Wrocławiu zagrała Pani księżnę Yorku w "Ryszardzie III" Szekspira. Mógłbym wymienić dziesiątki takich "skoków". Czuła Pani niezaspokojony głód grania?

- Raczej odmiany, może potrzebna mi była i jest, od czasu do czasu chwilowa zmiana środowiska, odejście od przyzwyczajeń, przeżycie jakiejś nowej przygody artystycznej.

Ma Pani też na swoim koncie wiele ról filmowych. Po kilku epizodach, m.in. w "Nocach i dniach" Jerzego Antczaka, dostała Pani tytułową rolę w znakomitym filmie Janusza Majewskiego "Sprawa Gorgonowej", który redaktor Tomasz Miłkowski określił jako "ever green". Ten film rzeczywiście się nie zestarzał mimo upływu 40 lat od premiery...

- Właśnie wróciłam z pokazu tego filmu po rekonstrukcji cyfrowej, w wersji niestety nieco skróconej, ale rzeczywiście nie utracił siły. Niezwykle się go ogląda po tej rekonstrukcji. Obraz nabrał sugestywności, mięsistości, ekspresji.

Wyobrażam sobie, że z uwagi na rozmach tego filmu, ale także jego realizację w wielu miejscach, wnętrzach i plenerach, przy udziale licznych statystów, także w warunkach ostrej zimy. To pewnie był prawdziwy hardcore...

- Ja tego tak nie wspominam. Miałam trzydzieści lat i mnóstwo sił oraz odporności, poza tym reżyser bardzo się mną opiekował. Pamiętam, że bardzo pilnował, żebym ani razu nie uśmiechnęła się podczas zdjęć, żebym zachowała kamienną twarz. Koncepcja Majewskiego była taka, że wina bądź niewinność Rity Gorgonowej nigdy nie została rozstrzygnięta i chodziło o odzwierciedlenie tej niejasności, tajemnicy, w przebiegu akcji i w rysunku postaci. Po jednej ze scen kręconych w sali sądowej przybiegli do mnie Majewski ze scenarzystą Bolesławem Michałkiem z okrzykiem: "Ona zagrała niewinną!" i trzeba było ujęcie powtórzyć. Miałam być jako Gorgonowa nieprzenikniona. Interesowałam się tą postacią, sporo o niej czytałam, a nawet rozmawiałam o niej z reżyser Wandą Jakubowską, przedwojenną komunistką, która siedziała z Gorgonową w więzieniu w Fordonie i opowiadała mi jaką więźniarką ona była, bardzo zdyscyplinowaną i bardzo lubianą przez współwięźniarki.

Witold Filier napisał w swoim "Poczcie aktorów polskich", że nadała Pani postaci Gorgonowej rysy wzięte z greckiej tragedii, upodabniając ja do Medei. Niemalże w tym samym okresie zagrała Pani także jedną z głównych ról, obok Zbigniewa Zapasiewicza i Andrzeja Seweryna, Ewę Michałowską, żonę głównego bohatera w "Bez znieczulenia" Andrzeja Wajdy, filmie zaliczanym do nurtu "kina moralnego niepokoju" drugiej połowy lat siedemdziesiątych. Jak wspomina Pani tę pracę?

- Mniej ciekawie, ponieważ minusem tego filmu był słaby scenariusz, pisany właściwie na bieżąco, na kolanie, co powodowało daleko idącą improwizację, chaos i niepewność co do intencji reżysera. Dlatego bardziej postrzegam ten film jako rodzaj nie najlepszej publicystyki niż jako dzieło sztuki filmowej.

Wtedy zaczęła się Pani wielka passa w filmie, która utrwaliła Pani aktorski wizerunek zarówno w rolach zwykłych, ciężko doświadczonych przez los kobiet z ludu, jak Andzia w "Kobiecie z prowincji" Andrzeja Barańskiego czy postać w "Aktorach prowincjonalnych" Agnieszki Holland, jak i kobiet tajemniczych, nieco demonicznych, jak rewolucjonistka Wiera Zasulicz w "Białym mazurze" Wandy Jakubowskiej, doktor Nosilewska w "Szpitalu Przemienienia" Edwarda Żebrowskiego, czy aż trzy role kobiet-medium, w "Lekcji martwego języka" Majewskiego, w "Medium" Jacka Koprowicza i wiele lat później, w unikalnym serialu "Artyści" Demirskiego i Strzępki z 2016 roku.

- Ja się medium nie czuję, ale z tego wynika, że aż kilku reżyserów mnie tak zobaczyło. To jest siła iluzji, którą potrafi stworzyć aktor dzięki osobowości i umiejętnościom. Rzeczywiście, był to bardzo ciekawy okres w polskim kinie i miałam z tego wiele satysfakcji. Mimo to satysfakcje teatralne zawsze były dla mnie najważniejsze, bo tylko teatr prawdziwie rozwija aktora.

Otrzymanie przez Panią nagrody imienia Stefana Treugutta za rolę w spektaklu "Lekcje miłości" w Teatru Telewizji, to okazja do przypomnienia wielu Pani ról na telewizyjnej scenie, od "Panny Molierówny" Anouilha, Felci w "Aktorze" Norwida, Zofii Plejtus w "Matce" Witkacego, przez Elisabeth Proctor w "Czarownicach z Salem", Zerzabellę w "Paradach" Potockiego, Marię w "Warszawiance", po "(A)pollonię", przeniesienie z Teatru Nowego.

- Z samych tylko wymienionych tytułów wynika jak ważnym nośnikiem kultury wysokiej był Teatr Telewizji. Jestem jego gorącą zwolenniczką i mam nadzieję, że on przetrwa jako unikalna polska forma z pogranicza teatru i telewizji. Nagroda imienia Stefana Treugutta, niezapomnianego z ciekawych słów wstępnych do spektakli, co pamiętają już tylko najstarsi widzowie. Nagroda właśnie za dokonanie telewizyjne daje mi dodatkową nadzieję na przetrwanie Teatru Telewizji, bo potwierdza jego znaczenie. Uwiadomiłam sobie to szczególnie przy okazji pracy przy "Lekcji miłości" z katowicką ekipą V techniczną. Nawiasem mówiąc, przed wielu laty także w katowickim ośrodku powstawały ciekawe spektakle Teatru Telewizji do emisji ogólnokrajowej. Uderzające było, jak bardzo katowicka ekipa była spragniona tej pracy, jak bardzo na nią czekała, jak bardzo poważnie ją traktowała. Dlatego, żeby ich odprężyć, używałam często niecenzuralnych słów, co mi się nierzadko zdarza, (śmiech).

Dziękuję za rozmowę.

___

Ewa Dałkowska, - ur.10 kwietnia 1947 we Wrocławiu. W 1970 ukończyła polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim, a w 1972 Państwową Wyższą Szkołę Teatralną w Warszawie. W latach 1972-1974 występowała w Teatrze Śląskim im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach, w latach 1974-2008 była aktorką Teatru Powszechnego w Warszawie. Od 2008 jest aktorką Nowego Teatru w Warszawie. Obok rozwiniętego talenty tragicznego i dramatycznego ma także talent komiczny, co sprawiło, że występowała w Kabarecie pod Egidą. Bywała również aktorka śpiewającą, a telewizyjne kabarety Jeremiego Przybory wzbogacała o rysy mrocznego liryzmu.

Krzysztof Lubczyński
Dziennik Trybuna
29 kwietnia 2019
Portrety
Rafał Sabara

Książka tygodnia

Wszystkie nasze lalki
Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi
Honorata Sych

Trailer tygodnia